Αρχαίο DNA | Νότια Ιταλία | Μέγα Ελλάδα

Είναι οι Νοτιοϊταλοί Έλληνες;

Η Καλαβρία, η Απουλία, η Καμπανία και η Σικελία αποτελούσαν κάποτε τη Μέγα Ελλάδα. Οι νότιοι Ιταλοί είναι πράγματι γενετικά πιο κοντά στους Έλληνες από ό,τι οι βόρειοι Ιταλοί. Ωστόσο, το αρχαίο DNA προσθέτει μια ανατροπή: το μεγαλύτερο μέρος της ανατολικής καταγωγής τους δεν έφτασε με τους αποίκους του 700 π.Χ. Έφτασε αργότερα, υπό τη Ρώμη και το Βυζάντιο, συχνά με ανθρώπους που μιλούσαν επίσης ελληνικά.

0% καταγωγή από αγρότες της Λεβάντης σε κάθε δείγμα της Εποχής του Χαλκού και του Σιδήρου από τη νότια Ιταλία που αναλύσαμε, πριν από την άφιξη των Ελλήνων
16% καταγωγή από αγρότες της Λεβαντίνης στους σύγχρονους Καλαβριανούς, έναντι 6,5% στους Ελληνες της Σικελίας της Κλασικής εποχής και 0% στους Έλληνες στρατιώτες στην Ήμερα
8,9 γενετική απόσταση μεταξύ των ελληνόφωνων Γκρίκο του Σαλέντο και άλλων κατοίκων της Απουλίας, έναντι 22,6 σε σχέση με τους Έλληνες της Πελοποννήσου

Κύρια εικόνα: Εικονογράφηση που δημιουργήθηκε με τεχνητή νοημοσύνη και απεικονίζει μια αγορά στην Ποσειδωνία (Παέστο), στην Καμπανία, κατά την Κλασική περίοδο, κάτω από δύο από τους δωρικούς ναούς της, με εμπόρους που πωλούν σύκα, ελαιόλαδο, ψάρια και ζωγραφισμένα αγγεία, καθώς και ένοπλους άνδρες με κράνη με λοφία. Πρόκειται για καλλιτεχνική αναπαράσταση και όχι για ιστορικό έγγραφο.

Ρωτήστε έναν Καλαβρέζο, έναν Σικελό ή κάποιον από το Σαλέντο από πού κατάγεται η οικογένειά του, και αργά ή γρήγορα κάποιος θα αναφέρει τους Έλληνες. Η ιδέα αυτή δεν είναι φαντασία. Για πέντε αιώνες, οι ακτές της νότιας Ιταλίας ήταν γεμάτες ελληνικές πόλεις, από το Τάραντο και τον Κρότωνα μέχρι τις Συρακούσες και το Παέστο, ενώ μερικά χωριά μιλούν ακόμα και σήμερα ελληνικά. Οι νότιοι Ιταλοί μοιάζουν πράγματι, γενετικά, περισσότερο με Έλληνες από τους βόρειους Ιταλούς. Το ερώτημα είναι ποιοι Έλληνες και πότε.

Σε αυτό το άρθρο εξετάζουμε τα ευρήματα των γενετικών μελετών σε ζώντες Ιταλούς και, στη συνέχεια, αναλύουμε τα αρχαία γονιδιώματα που είναι πλέον διαθέσιμα από τη νότια Ιταλία: άνθρωποι που ζούσαν εκεί πριν από τους Έλληνες, Έλληνες στρατιώτες και πολίτες της Κλασικής Σικελίας, Ρωμαίοι της αυτοκρατορικής εποχής και κάτοικοι του νότου κατά τον πρώιμο Μεσαίωνα. Στη συνέχεια, στο Global25, εξετάζουμε αν οι Έλληνες άποικοι από μόνοι τους μπορούν να εξηγήσουν τα γονιδιώματα των σύγχρονων κατοίκων της νότιας Ιταλίας. Δεν μπορούν, και ο λόγος είναι διδακτικός. Μια ενότητα σχετικά με τα Y χρωμοσώματα και το μιτοχονδριακό DNA εξετάζει το ίδιο ερώτημα μέσω των πατρικών και μητρικών γενεαλογιών.

Τρία χιλιάδες χρόνια ελληνικού ΝότουΑπό τους πρώτους Έλληνες εμπόρους στην Ιταλία έως τις ελληνικές διαλέκτους που εξακολουθούν να ομιλούνται στην Απουλία και την ΚαλαβρίαΠερίπου το 770 π.Χ.Πιθεκούσαι, ο πρώτος ελληνικός οικισμόςΈλληνες από την Εύβοια εγκαθίστανται στο νησί της Ίσκια, κοντά στη Νάπολη,και ανακάλυψε την Κούμα στην ηπειρωτική χώρα μερικές δεκαετίες αργότερα733 to 600 BCΣυρακούσες, Σύβαρη, Κρότωνα, ΤάραΟι Κορίνθιοι ανακάλυψαν τη Συρακούσα, οι Σπαρτιάτες ανακάλυψαν την Τάρα (Ταράντο),Οι Αχαιοί ίδρυσαν τη Σύβαρη και τον Κρότωνα· οι Συβάριτες ίδρυσαν την ΠοσειδωνίαΠερίπου το 400 π.Χ.Οι λαοί της Ιταλίας αναλαμβάνουν τον έλεγχοΟι Λουκανίοι, που μιλούσαν την οσκική διάλεκτο, καταλαμβάνουν την Ποσειδωνία (Παέστο)καθώς και μεγάλο μέρος της ενδοχώρας· οι ελληνικές πόλεις περιορίζονται στις ακτές272 και 212 π.Χ.Η Ρώμη καταλαμβάνει το Τάραντο και τις ΣυρακούσεςΗ Μέγα Ελλάδα εντάσσεται στον ρωμαϊκό κόσμο·Τα ελληνικά παραμένουν η γλώσσα των πόλεων, του εμπορίου και του πολιτισμούAD 1 to 300Το αυτοκρατορικό χωνευτήριΜετανάστες και σκλάβοι από την Ελλάδα, την Ανατολία και τη Λεβαντίνηνα μετατοπίσουν την καταγωγή της Ρώμης και μεγάλου μέρους της Ιταλίας προς τα ανατολικά535 to 1071Βυζαντινός ΝότοςΗ Κωνσταντινούπολη κυβερνά την Καλαβρία και την Απουλία για αιώνες·Ελληνική λειτουργία, Έλληνες μοναχοί, ελληνική διοίκηση827 to 1091Η αραβική Σικελία, και στη συνέχεια οι ΝορμανδοίΗ κυριαρχία των Βορειοαφρικανών και των Αράβων στη Σικελία τερματίζεται με την άφιξη των Νορμανδών,οι οποίοι κατέλαβαν επίσης το Μπάρι, την τελευταία βυζαντινή πόλη, το 1071ΣήμεραΓκρίκο και ΓκρεκανίκοΜερικές χιλιάδες άνθρωποι εξακολουθούν να μιλούν ελληνικές διαλέκτουςστο Σαλέντο (Απουλία) και στην περιοχή της Ρέτζιο-Καλαβρίας
Σημαντικές ημερομηνίες για τον ελληνικό αποικισμό και την ελληνική γλώσσα στη νότια Ιταλία, από την πρώτη αποικία έως τους σημερινούς ομιλητές των διαλέκτων «Γκρίκο» και «Γκρεκανίκο».

Η Μεγάλη Ελλάδα εν συντομία

Έλληνες έμποροι από το νησί της Εύβοιας εγκαταστάθηκαν στην Ίσκια, στον Κόλπο της Νάπολης, γύρω στο 770 π.Χ., και σύντομα ίδρυσαν τις Κούμαες στην ηπειρωτική χώρα. Ακολούθησε ένα κύμα αποικιών: οι Συρακούσες, που ιδρύθηκαν από τους Κορινθίους το 733 π.Χ., η Σύβαρη και ο Κρότωνας από τους Αχαιούς, η Τάρα (Ταράντο) από τους Σπαρτιάτες το 706 π.Χ., η Ρήγιο (Ρέτζιο της Καλαβρίας), η Λόκρι, το Μεταπόντο και η Ποσειδωνία, που αργότερα ονομάστηκε Παέστο. Μέχρι τον 6ο αιώνα π.Χ., οι Ρωμαίοι θα αποκαλούσαν την περιοχή «Μάγκνα Γραεσία», τη Μεγάλη Ελλάδα.

Οι Έλληνες δεν ήταν ποτέ μόνοι. Στο εσωτερικό της χώρας ζούσαν ιταλικοί λαοί, όπως οι Οινότριοι και, στην Απουλία, οι Ιαπύγιοι (Δαουνιανοί, Πευκέτες και Μεσάπιοι)· στη Σικελία, οι Σικέλοι και οι Σικανί· στο δυτικό άκρο της Σικελίας, οι Φοίνικες και αργότερα οι Καρχηδονιακοί. Από τα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ., οι οσκικά ομιλούντες Λουκανοί και Βρουττίοι κατέλαβαν μεγάλο μέρος του εσωτερικού και μερικές από τις ίδιες τις ελληνικές πόλεις, μεταξύ των οποίων και η Ποσειδωνία. Στη συνέχεια, η Ρώμη απορρόφησε τα πάντα: το Τάραντο έπεσε το 272 π.Χ., οι Συρακούσες το 212 π.Χ.

Αυτό δεν σήμανε το τέλος της ελληνικής γλώσσας στο νότο. Τα ελληνικά παρέμειναν γλώσσα του πολιτισμού και του εμπορίου υπό τη Ρώμη, και από τον 6ο έως τον 11ο αιώνα, η Καλαβρία και μεγάλο μέρος της Απουλίας κυβερνόντουσαν από την Κωνσταντινούπολη, με ελληνικά μοναστήρια, ελληνική λειτουργία και Έλληνες αξιωματούχους. Η Σικελία πέρασε υπό αραβική κυριαρχία από το 827 και στους Νορμανδούς έως το 1091. Δύο μικρές ελληνόφωνες κοινότητες επιβιώνουν: οι Γκρίκο του Σαλέντο, στην Απουλία, και οι ομιλητές του Γκρεκανίκο γύρω από τη Ρέτζιο της Καλαβρίας. Οι γλωσσολόγοι διαφωνούν εδώ και έναν αιώνα για το αν η ελληνική γλώσσα που μιλούν έχει τις ρίζες της στη Μεγάλη Ελλάδα ή στη βυζαντινή εποχή.

Τι αποκαλύπτουν τα γονίδια των ζωντανών Ιταλών

Οι μελέτες των σύγχρονων πληθυσμών συμφωνούν ως προς τη γενική εικόνα. Το 2019, οι Alessandro Raveane, Serena Aneli, Francesco Montinaro και οι συνεργάτες τους διαπίστωσαν ότι η Ιταλία παρουσιάζει την πιο έντονη γενετική δομή που έχει εντοπιστεί μέχρι σήμερα στην Ευρώπη, με τρεις κύριες ομάδες: τους Σαρδηνίους, τους Βορειοϊταλούς και τους Νοτιοϊταλούς, συμπεριλαμβανομένων των Σικελών. Οι νότιοι Ιταλοί φέρουν σε μεγαλύτερο βαθμό ένα γενετικό στοιχείο που ανάγεται τελικά στον Καύκασο, χωρίς την καταγωγή από τις στέπες που συνήθως το συνοδεύει στη Βόρεια Ευρώπη.

Δύο μελέτες εξέτασαν άμεσα το ελληνικό ζήτημα. Το 2016, οι Sergio Tofanelli, Francesca Brisighelli, Cristian Capelli και συνεργάτες συνέκριναν τα χρωμοσώματα Υ και το μιτοχονδριακό DNA από ελληνικές περιοχές που ίδρυσαν αποικίες, κυρίως την Εύβοια και την Κορινθία, με δείγματα από περιοχές κοντά στις παλιές αποικίες. Διαπίστωσαν σαφή ενδείξεις ελληνικής καταγωγής στην ανατολική Σικελία, οι οποίες συνάδουν με τον αποικισμό από την Εύβοια κατά την Αρχαϊκή περίοδο, και υπολόγισαν ότι στην αποικιοκρατία συμμετείχαν μερικές χιλιάδες άνδρες και μερικές εκατοντάδες γυναίκες. Προειδοποίησαν επίσης ότι ο υπολογισμός του ποσοστού συγκεκριμένων γενεαλογικών γραμμών στους σημερινούς πληθυσμούς μπορεί να οδηγήσει σε παραπλανητικές εκτιμήσεις σχετικά με τη ροή ελληνικών γονιδίων.

Το 2017, η Στεφανία Σάρνο, ο Νταβίντε Πετένερ και οι συνεργάτες τους πραγματοποίησαν γονότυπηση σε 511 άτομα από 23 πληθυσμούς της Σικελίας, της νότιας Ιταλίας, της Ελλάδας και της Αλβανίας, συμπεριλαμβανομένων των ελληνόφωνων και αλβανοφώνων μειονοτήτων της νότιας Ιταλίας. Διαπίστωσαν μια κοινή μεσογειακή συνέχεια που εκτείνεται από τη Σικελία έως την Κύπρο, στο πλαίσιο της οποίας οι νότιοι Ιταλοί είναι πιο κοντά στα ελληνόφωνα νησιά παρά στην ηπειρωτική Ελλάδα. Αποδίδουν τα ανατολικά στοιχεία, που σχετίζονται με τη Λεβαντίνη και τον Καύκασο, κυρίως στις θαλάσσιες μεταναστεύσεις της Εποχής του Χαλκού, και διαπίστωσαν ότι οι ελληνόφωνες κοινότητες της νότιας Ιταλίας συγκεντρώνονται μαζί με τους ιταλόφωνους γείτονές τους.

Αυτό το τελευταίο σημείο σχετικά με την ηπειρωτική Ελλάδα έχει σημασία. Το 2017, ο Γιώργος Σταματογιάννοπουλος και οι συνεργάτες του έδειξαν ότι οι κάτοικοι της Πελοποννήσου μοιάζουν πολύ με τους Σικελούς και τους νότιους Ιταλούς, αλλά φέρουν μεταξύ 0,2% και 14,4% σλαβική καταγωγή, ανάλογα με την περιοχή, κληρονομιά των μεσαιωνικών μεταναστεύσεων. Οι σύγχρονοι Έλληνες της ηπειρωτικής Ελλάδας δεν αποτελούν, επομένως, τέλειο υποκατάστατο των Ελλήνων που έπλευσαν προς την Ιταλία. Τα αρχαία γονιδιώματα, όμως, αποτελούν.

Πριν από τους Έλληνες: κανένα σημάδι από την Ανατολή

Το αρχαίο DNA από τη νότια Ιταλία πριν από την ίδρυση των αποικιών παραμένει περιορισμένο, αλλά είναι συνεπές. Στη Σικελία, ο Ντάνιελ Φερνάντες, ο Ντέιβιντ Ράιχ και οι συνεργάτες τους έδειξαν το 2020 ότι η καταγωγή από τη στέπα είχε φτάσει περίπου το 2200 π.Χ., εν μέρει από την Ιβηρική χερσόνησο, και ότι κάποια καταγωγή σχετιζόμενη με το Ιράν εμφανίστηκε στα μέσα της δεύτερης χιλιετίας π.Χ., την ίδια εποχή που εξαπλώθηκε στο Αιγαίο. Στη βόρεια Απουλία, η Serena Aneli, η Tina Saupe, ο Luca Pagani και οι συνεργάτες τους πραγματοποίησαν αλληλούχιση ατόμων της Εποχής του Σιδήρου από τρεις νεκροπόλεις των Δαουνίων το 2022. Διαπίστωσαν ότι αυτοί οι άνθρωποι εξακολουθούσαν να είναι γενετικά απομακρυσμένοι από τους σύγχρονους κατοίκους της Απουλίας και ότι το προφίλ τους ταιριάζει με μια εν μέρει τοπική προέλευση, με πιθανές επιρροές από την άλλη πλευρά της Αδριατικής.

Μοντελοποιήσαμε αυτά τα δείγματα με βάση έξι βαθιές γενεαλογικές πηγές: δυτικούς κυνηγούς-συλλέκτες, αγρότες της Ανατολίας, κτηνοτρόφους της στέπας, μια πηγή από το Ιράν και τον Καύκασο, πρώιμους αγρότες της Λεβαντίνης και Βορειοαφρικανούς. Το αποτέλεσμα είναι απλό. Οι Καλαβριανοί της Μέσης Εποχής του Χαλκού από τη Grotta della Monaca, οι Σικανοί της Εποχής του Σιδήρου στη Σικελία και οι Δαουνιανοί της Εποχής του Σιδήρου δεν φέρουν καθόλου γενεαλογία αγροτών της Λεβαντίνης, ενώ το σήμα που σχετίζεται με το Ιράν απουσιάζει ή είναι μικρό, το πολύ 5% σε μια ομάδα τεσσάρων Σικελών της Μέσης Εποχής του Χαλκού. Πριν από τους Έλληνες, οι νότιοι Ιταλοί αποτελούσαν ένα μείγμα πρώιμων αγροτών, κυνηγών-συλλεκτών και κτηνοτρόφων της στέπας, όπως και οι περισσότεροι Ευρωπαίοι της εποχής τους.

Πού εμφανίζεται η ανατολική καταγωγή και πότεΑρχαία και σύγχρονα δείγματα που μοντελοποιήθηκαν με έξι βαθιές προγονικές πηγές στο Global25· η ανάλυσή μας0%25%50%75%100%κατάλληλοΚαλαβρία, περίπου το 1500 π.Χ.Grotta della Monaca, 12 γονιδιώματα10751425Σικάνι, Σικελία, Εποχή του Σιδήρουπριν από τους Έλληνες, 19 γονιδιώματα821321Δαουνιανοί, Απουλία, Εποχή του Σιδήρου6 γονιδιώματα6682628Μυκηναίοι ΈλληνεςΎστερη Εποχή του Χαλκού, 39 γονιδιώματα75151014Έλληνες στρατιώτες, Ύμερα480 π.Χ., 7 γονιδιώματα76151016Ελληνες της Σικελίας, Κλασική εποχήΧίμερα, Σελινούντη, Παλέρμο, 5 γονιδιώματα671413718Ρώμη, αυτοκρατορική εποχήανατολικό προφίλ, 13 γονιδιώματα4915191717Βενόσα, πρώιμος ΜεσαίωναςΒασιλικάτα, 8 γονιδιώματα4623121717Φότζια, ύστερος ΜεσαίωναςΑπουλία, 4 γονιδιώματα4823121315Οι Καλαβριανοί σήμερα4921141614Οι Καμπανιανοί σήμερα4924111616Οι κάτοικοι της Απουλίας σήμερα5127101216Οι Σικελοί σήμεραανατολικά του νησιού432492220Έλληνες, Πελοπόννησος53326822Έλληνες, Κρήτη4622161619Οι Λομβαρδοί σήμεραβόρεια Ιταλία613525Κυνηγοί-συλλέκτεςΑγρότης της ΑνατολίαςΣτέπαΙράν, ΚαύκασοςΑγρότης της ΛεβάντηςΒόρεια ΑφρικήΟι τιμές κάτω του 5% δεν εμφανίζονται. Η καταγωγή από αγρότες της Λεβαντίνης απουσιάζει πριν από τη ρωμαϊκή περίοδο και στους στρατιώτες της Κλασικής Ελλάδας.
Αρχαία και σύγχρονα δείγματα που μοντελοποιήθηκαν με έξι βαθιές πηγές: κυνηγοί-συλλέκτες της Δύσης (Villabruna), αγρότες της Ανατολίας (Barcin), κτηνοτρόφοι της στέπας (Yamnaya), Ιράν και Καύκασος (Ganj Dareh και Kotias Klde), γεωργοί της Λεβαντίνης (Ιορδανία PPNB) και Βορειοαφρικανοί (Taforalt). Προσαρμογή: απόσταση μεταξύ του δείγματος και του μοντέλου του, x 1000 (δική μας ανάλυση).

Οι Έλληνες που ήρθαν

Τα ελληνικά γονιδιώματα από την αποικιακή εποχή είναι σπάνια, αλλά υπάρχουν μερικά. Οι Laurie Reitsema, Alissa Mittnik, Britney Kyle, David Reich και συνεργάτες τους δημοσίευσαν το 2022 τα γονιδιώματα στρατιωτών που θάφτηκαν μετά τις μάχες της Ήμερας, το 480 και το 409 π.Χ., μαζί με αυτά πολιτών της ελληνικής αποικίας και γειτονικών τοπικών οικισμών. Πολλοί στρατιώτες αποδείχθηκαν μισθοφόροι με καταγωγή από τη Βόρεια Ευρώπη, τη στέπα ή τον Καύκασο, όπως περιγράψαμε στο άρθρο μας για το στρατό της Ίμερας. Επτά στρατιώτες του 480 π.Χ., ωστόσο, παρουσιάζουν το τυπικό προφίλ των Κλασικών Ελλήνων. Το 2025, ο Harald Ringbauer και οι συνεργάτες του πρόσθεσαν άτομα της Κλασικής εποχής από τη Σελινούντη, το Παλέρμο και τους Καρχηδονιακούς οικισμούς της δυτικής Σικελίας, και διαπίστωσαν ότι ακόμη και οι Καρχηδονιακές πόλεις κατοικούνταν κυρίως από άτομα σικελικής και αιγαιακής καταγωγής, όπως συζητήσαμε στο άρθρο μας για τους Καρχηδονίους.

Σύμφωνα με το μοντέλο μας, οι Μυκηναίοι της Ελληνικής Ύστερης Εποχής του Χαλκού φέρουν περίπου 10% ιρανική και καυκάσια καταγωγή και καμία καταγωγή από αγρότες της Λεβαντίνης. Οι επτά Έλληνες στρατιώτες της Ήμερας παρουσιάζουν τα ίδια αποτελέσματα: 10% και 0%. Πέντε άτομα της Κλασικής εποχής με ελληνικό ή ανατολικό προφίλ από την Ήμερα, τη Σελινούντη και το Παλέρμο φέρουν λίγο περισσότερο, 13% και 6,5%. Οι Έλληνες έφεραν σαφώς ανατολική καταγωγή σε μια περιοχή που σχεδόν δεν είχε καμία. Ωστόσο, έφεραν ένα συγκεκριμένο είδος, και όχι πολύ από το τμήμα που σχετίζεται με τη Λεβαντίνη.

Μετά ήρθε η Ρώμη

Το επόμενο στρώμα είναι αυτό που αλλάζει τα πάντα. Το 2019, οι Margaret Antonio, Ziyue Gao, Hannah Moots, Jonathan Pritchard και οι συνεργάτες τους δημοσίευσαν 127 γονιδιώματα από τη Ρώμη και τα περίχωρά της, που καλύπτουν μια χρονική περίοδο 12.000 ετών. Κατά τη διάρκεια της αυτοκρατορικής περιόδου, ο πληθυσμός της Ρώμης δέχτηκε καθαρή μετανάστευση από την Εγγύς Ανατολή και την ανατολική Μεσόγειο. Το 2021, οι Cosimo Posth, Johannes Krause, David Caramelli και συνεργάτες διαπίστωσαν την ίδια μεταβολή στους απογόνους των Ετρούσκων στην κεντρική Ιταλία, μια απότομη, γενική μεταβολή του πληθυσμού προς περίπου 50% ανατολικομεσογειακή καταγωγή. Το 2025, ο Francesco Ravasini, η Eugenia D'Atanasio και οι συνεργάτες τους έδειξαν ότι ένας Ρωμαίος της ύστερης Δημοκρατίας έφερε ήδη αυτή την καταγωγή, περίπου 200 χρόνια πριν από την Αυτοκρατορία. Υποθέτουν ότι η καταγωγή αυτή ενδέχεται να εξαπλώθηκε μέσω πρώιμων μετακινήσεων από την Ανατολική Μεσόγειο ή από την ίδια τη νότια Ιταλία, όπου είχαν εγκατασταθεί Έλληνες και Φοίνικες. Αναφερθήκαμε σε αυτή τη μεταβολή στο άρθρο μας για το γενετικό σταυροδρόμι της Ρώμης και στο βιβλίο Από τη Ρώμη στο Βυζάντιο.

Η ανατολική ομάδα των αυτοκρατορικών Ρωμαίων —13 από τους 25 αυτοκρατορικούς Ρωμαίους στο σύνολο δεδομένων που χρησιμοποιήσαμε— φέρει, σύμφωνα με το μοντέλο μας, 19% καταγωγή από το Ιράν και τον Καύκασο και 17% καταγωγή από αγρότες της Λεβαντίνης. Στο νότο, οκτώ άτομα που θάφτηκαν στη Βενόζα, στη Βασιλικάτα, τον 7ο και 8ο αιώνα μ.Χ., φέρουν 12,5% και 17%, ενώ τέσσερα άτομα της Φότζια του ύστερου Μεσαίωνα, στην Απουλία, 12% και 13%. Οι σύγχρονοι Καλαβριανοί φέρουν 14% και 16%. Η Βενόσα αξίζει μια στάση: εκείνη την εποχή αποτελούσε μέρος του λομβαρδικού δουκάτου του Μπενεβέντο, και όχι της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, γεγονός που δείχνει ότι η ανατολική καταγωγή ήταν ήδη καλά εδραιωμένη στο νότο κατά τις αρχές του Μεσαίωνα, πριν από την ανακατάκτηση της Απουλίας από τους Βυζαντινούς τον 9ο και 10ο αιώνα.

Οι Έλληνες έφεραν ανατολική καταγωγή· η Ρώμη και το Βυζάντιο έφεραν ακόμη περισσότερηΠροέλευση αγροτών από το Ιράν, τον Καύκασο και τη Λεβαντίνη, σε ποσοστό, σύμφωνα με το παραπάνω μοντέλο έξι πηγών· η ανάλυσή μας0%10%20%30%40%Νότια της αρχαίας ΕλλάδαςΚαλαβρία, περίπου το 1500 π.Χ.0 + 0Σικάνι, Εποχή του Σιδήρου0 + 0Δαουνιανοί, Εποχή του Σιδήρου0 + 0Οι Έλληνες της αποικιακής εποχήςΜυκηναίοι Έλληνες10 + 0Έλληνες στρατιώτες, Ήμερα, 480 π.Χ.10 + 0Ελληνες της Σικελίας, Κλασική εποχή13 + 7Η Ρωμαϊκή και η Μεσαιωνική ΙταλίαΡώμη, αυτοκρατορική εποχή (Ανατολή)19 + 17Βενόσα, πρώιμος Μεσαίωνας13 + 17Φότζια, ύστερος Μεσαίωνας12 + 13Η Νότια Ιταλία σήμεραΚαλαβρία14 + 16Καμπανία11 + 16Απουλία10 + 12Σικελία, ανατολικά9 + 22Σικελία, δυτικά11 + 15Η Ελλάδα σήμεραΠελοπόννησος6 + 8Κρήτη16 + 16Η Βόρεια Ιταλία σήμεραΤοσκάνη3 + 4Λομβαρδία0 + 0Ιράν και ΚαύκασοςΑγρότης της Λεβάντης
Προέλευση αγροτών από το Ιράν, τον Καύκασο και τη Λεβαντίνη στο μοντέλο των έξι πηγών, ανά περίοδο. Το τμήμα που αφορά τους αγρότες της Λεβαντίνης αποτελεί τον πιο σαφή δείκτη της ρωμαϊκής εποχής και του μεταγενέστερου προφίλ της ανατολικής Μεσογείου (ανάλυσή μας).

Η συμβολή των αγροτών της Λεβαντίνης αποτελεί το πιο σαφές χαρακτηριστικό. Απουσιάζει πριν από την εποχή των Ελλήνων, απουσιάζει ή είναι ελάχιστη στις ελληνικές αναφορές, ενώ είναι άφθονη από τη ρωμαϊκή περίοδο και μετά. Οι σύγχρονοι νότιοι Ιταλοί έχουν μεταξύ 12% και 22% αυτής της συνιστώσας· οι Έλληνες της ηπειρωτικής Πελοποννήσου έχουν 8%, ενώ οι βόρειοι Ιταλοί σχεδόν καθόλου. Οι Κρητικοί, οι οποίοι δεν επηρεάστηκαν ποτέ από τις σλαβικές μεταναστεύσεις στον ίδιο βαθμό με την ηπειρωτική Ελλάδα, έχουν 16%, όπως και οι Καλαβρέζοι.

Με ποιον μοιάζουν οι Καλαβριανοί;

Μια απλούστερη μέθοδος είναι η μέτρηση της γενετικής απόστασης μεταξύ των σύγχρονων Καλαβριανών και κάθε ομάδας αναφοράς. Οι πλησιέστεροι πληθυσμοί είναι άλλοι νότιοι Ιταλοί, ακολουθούμενοι από τους πρώιμους μεσαιωνικούς κατοίκους της Βενόσα, τους σύγχρονους Κρητικούς και την ανατολική ομάδα της αυτοκρατορικής Ρώμης. Τα ελληνικά σημεία αναφοράς της αποικιακής εποχής βρίσκονται σε απόσταση μεγαλύτερη από το διπλάσιο, δηλαδή 36 έως 45 μονάδες, όσο και οι Τοσκάνοι και οι σύγχρονοι Πελοποννήσιοι. Οι αυτόχθονες της Εποχής του Χαλκού και του Σιδήρου βρίσκονται πιο μακριά από όλους.

Με ποιον μοιάζουν οι Καλαβριανοί;Γενετική απόσταση από τον μέσο όρο του Global25 των σύγχρονων κατοίκων της Καλαβρίας (x 1000· όσο μικρότερη είναι η ράβδος, τόσο μεγαλύτερη είναι η ομοιότητα)· η ανάλυσή μας020406080Οι Καμπανιανοί σήμερα10.6Βενόσα, πρώιμος Μεσαίωνας14.7Οι Κρητικοί σήμερα17.4Ρώμη, αυτοκρατορική εποχή (Ανατολή)17.9Οι Σικελοί σήμερα, ανατολικά18.6Οι κάτοικοι της Απουλίας σήμερα19.5Φότζια, ύστερος Μεσαίωνας20.3Ελληνες της Σικελίας, Κλασική εποχή36.3Οι Έλληνες της Πελοποννήσου σήμερα36.5Μυκηναίοι Έλληνες43.6Έλληνες στρατιώτες, Ήμερα, 480 π.Χ.45.2Οι Τοσκάνοι σήμερα47.1Δαουνιανοί, Εποχή του Σιδήρου69Σικάνι, Εποχή του Σιδήρου79.8Καλαβρία, περίπου το 1500 π.Χ.86πριν από τους ΈλληνεςΕλληνες, αρχαίοιΡωμαϊκή, μεσαιωνικήνότια σήμεραΗ Ελλάδα σήμεραβόρεια σήμερα
Ευκλείδειες αποστάσεις στο Global25 μεταξύ του μέσου όρου των σύγχρονων καλαβριανών και των αρχαίων και σύγχρονων αναφορών, επί 1000. Τα χρώματα υποδηλώνουν την περίοδο ή την περιοχή κάθε αναφοράς (δική μας ανάλυση).

Μεταξύ των περισσότερων από 50 ελληνικών πληθυσμών που περιλαμβάνονται στο σύνολο δεδομένων, οι πιο κοντινοί στους Καλαβριανούς είναι οι Μανιώτες της νότιας Πελοποννήσου (15,3) και οι Κρητικοί (17,1 έως 17,4), δύο ομάδες που παρέμειναν σχετικά απρόσβλητες από τις μεσαιωνικές μεταναστεύσεις προς την ηπειρωτική Ελλάδα. Για τους Απουλιανούς, οι πιο κοντινές ελληνικές ομάδες είναι οι Τσακωνοί της ανατολικής Πελοποννήσου (13,3) και οι Έλληνες της Σμύρνης, στη δυτική Ανατολία (13,9). Το μοτίβο αυτό συνάδει με τα ευρήματα του Sarno και των συνεργατών του: οι νότιοι Ιταλοί μοιράζονται περισσότερα κοινά χαρακτηριστικά με τα τμήματα του ελληνικού κόσμου που διατήρησαν το προφίλ της ύστερης ρωμαϊκής και βυζαντινής ανατολικής Μεσογείου, παρά με την ηπειρωτική Ελλάδα όπως είναι σήμερα.

Δοκιμή του μοντέλου των αποίκων

Στη συνέχεια, αναρωτηθήκαμε αν οι άποικοι θα μπορούσαν να εξηγήσουν τη σύγχρονη καταγωγή των κατοίκων της νότιας Ιταλίας, αν τους δίναμε κάθε δυνατή ευκαιρία. Μοντελοποιήσαμε κάθε περιφερειακό μέσο όρο με τέσσερα σύνολα πηγών: αυτόχθονες της Εποχής του Σιδήρου συν Έλληνες στρατιώτες της Ήμερας· τα ίδια συν μια πηγή από τη Βόρεια Ευρώπη (πρώιμοι μεσαιωνικοί λαοί της περιόδου των Λομβαρδών από το Πιεμόντε) και μια πηγή από τη Βόρεια Αφρική (Μαροκινοί Βέρβεροι)· τα ίδια και πάλι με εκείνους τους πέντε κλασικούς Σικελούς αντί για τους στρατιώτες του 480 π.Χ.· και, τέλος, το πλήρες μοντέλο, με την προσθήκη της ανατολικής ομάδας της αυτοκρατορικής Ρώμης.

Μπορούν οι Έλληνες άποικοι από μόνοι τους να εξηγήσουν την προέλευση των κατοίκων της νότιας Ιταλίας;Προσαρμογή τεσσάρων μοντέλων στους σύγχρονους περιφερειακούς μέσους όρους: απόσταση μεταξύ του πληθυσμού και του αντίστοιχου μοντέλου (x 1000, όσο χαμηλότερη τόσο καλύτερη)· η ανάλυσή μας01020304050καλή εφαρμογήΚαλαβρία457Καμπανία445Βασιλικάτα458Απουλία468Σικελία, ανατολικά5014Σικελία, δυτικά516Ντόπιοι της Εποχής του Σιδήρου + Έλληνες στρατιώτες+ Λομβαρδοί και Βορειοαφρικανοίτο ίδιο, με τους Κλασικούς Σικελικούς Έλληνες+ Ανατολική Μεσόγειος κατά τη ρωμαϊκή εποχή
Απόσταση μεταξύ κάθε σύγχρονου περιφερειακού μέσου όρου και τεσσάρων μοντέλων: αυτόχθονες της Εποχής του Σιδήρου με Έλληνες στρατιώτες της Ήμερας· με την προσθήκη μιας πηγής από τη Βόρεια Ευρώπη (περίοδος των Λομβαρδών) και μιας από τη Βόρεια Αφρική· το ίδιο με την προσθήκη πέντε ατόμων της Κλασικής Σικελίας με ελληνικό προφίλ· και με την προσθήκη της ανατολικής ομάδας της αυτοκρατορικής Ρώμης (η ανάλυσή μας).

Η διαφορά είναι εντυπωσιακή. Χωρίς μια ανατολική πηγή της ρωμαϊκής εποχής, κανένα μοντέλο δεν πλησιάζει: η απόσταση μεταξύ του πληθυσμού και του αντίστοιχου μοντέλου παραμένει μεταξύ 22 και 51, και τα μοντέλα αποδίδουν στους νότιους Ιταλούς 70 έως 100% ελληνική καταγωγή απλώς για να πλησιάσουν το αποτέλεσμα, κάτι που κανένας ιστορικός δεν θα δεχόταν. Με την προσθήκη της ανατολικής πηγής, η απόκλιση μειώνεται σε 5 έως 14, το εύρος ενός καλού μοντέλου. Μια δεύτερη δοκιμή καταλήγει στο ίδιο συμπέρασμα. Όταν αναμίξαμε κλασική ελληνική καταγωγή στον μέσο όρο των προ-ελληνικών αυτοχθόνων, σε ποσοστά 10, 25 και ακόμη και 50%, και μοντελοποιήσαμε ξανά το μείγμα 100 φορές με τυχαίο θόρυβο, το μοντέλο δεν εντόπισε καθόλου καταγωγή από αγρότες της Λεβαντίνης. Όταν προσθέσαμε την αυτοκρατορική ανατολική πηγή σε ποσοστό 50%, εντόπισε 5%. Το απομακρυσμένο μοντέλο μας τείνει να υποτιμά αυτή τη συνιστώσα, γεγονός που καθιστά ακόμη πιο αποκαλυπτικό το ποσοστό 12 έως 22% που παρατηρείται στους σύγχρονους κατοίκους του Νότου.

Το πλήρες μοντέλο παρουσιάζει την ακόλουθη εικόνα. Τα εύρη προέρχονται από 27 εκδοχές του μοντέλου, με τρεις διαφορετικές ελληνικές αναφορές (στρατιώτες της Ύμερας, Αρχαϊκή και Κλασική Ελλάδα, Μυκηναίοι), τρεις ανατολικές αναφορές (αυτοκρατορική Ρώμη, Πομπηία, Ρωμαϊκή Ανατολία) και τρεις τοπικές αναφορές (ένα μείγμα της Εποχής του Σιδήρου, οι Δαουνιανοί, η Καλαβρία της Εποχής του Χαλκού).

ΠληθυσμόςΑγρότης από το Ιράν, τον Καύκασο και τη Λεβαντίνη (απομακρυσμένο μοντέλο)Ανατολική πηγή της ρωμαϊκής εποχήςΠηγή από τη Βόρεια ΕυρώπηΠηγή από τη Βόρεια Αφρική
Καλαβρία
: μέσος όρος 3 ομάδων, 18 άτομα
14 + 16%55 to 81%6 to 17%2.6 to 7.0%
Βασιλικάτα
10 άτομα
11 + 13%47 to 73%12 to 23%0.7 to 4.4%
Καμπανία
: 14 άτομα
11 + 16%50 to 76%10 to 20%1.2 to 5.3%
Απούλια
228 άτομα
10 + 12%44 to 68%16 to 25%0 to 3.4%
Σικελία, ανατολικά
της Συρακούσας και προς τα ανατολικά, 6 άτομα
9 + 22%44 to 74%12 to 22%4.9 to 8.4%
Σικελία, δυτικά
του Παλέρμο, Τράπανι και δυτικά, 17 άτομα
11 + 15%48 to 73%14 to 23%5.1 to 8.9%
Γκρίκο, Απουλία
: Ελληνόφωνοι του Σαλέντο, 10 άτομα
11 + 11%45 to 68%14 to 22%0 to 3.7%
Τοσκάνη
138 άτομα
3 + 4%13 to 40%24 to 34%0 to 1.9%
Λομβαρδία
: 10 άτομα
0 + 0%0 to 15%32 to 38%0 to 1.2%

Μέσοι όροι του Global25 που υπολογίστηκαν με το μοντέλο NNLS (δική μας ανάλυση). Εύρη: ελάχιστες και μέγιστες τιμές σε 27 μοντέλα με διαφορετικές αναφορές στην ελληνική, την ανατολική και την αυτόχθονη γλώσσα. Το υπόλοιπο κάθε μοντέλου αποτελείται από πηγές της Κλασικής Ελληνικής και της Εποχής του Σιδήρου, των οποίων τα ποσοστά δεν είναι αξιόπιστα (βλ. παρακάτω).

Δύο πράγματα πρέπει να είναι σαφή σχετικά με το μεγάλο ποσοστό που αποδίδεται στην «ανατολική εποχή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας». Αυτό δεν σημαίνει ότι το 55 έως 81% των προγόνων ενός Καλαβρέζου ήταν μετανάστες που έφτασαν κατά τη διάρκεια της Αυτοκρατορίας. Η ανατολική ομάδα της αυτοκρατορικής Ρώμης αποτελεί από μόνη της ένα μείγμα, περιλαμβάνει πιθανώς απογόνους της Μεγάλης Ελλάδας, όπως πρότειναν ο Ravasini και οι συνεργάτες του, και αντιπροσωπεύει ολόκληρο τον κόσμο της ανατολικής Μεσογείου, από την Ελλάδα και το Αιγαίο έως τη δυτική Ανατολία, όπου η ελληνική γλώσσα ήταν η κοινή γλώσσα. Αυτό που δείχνουν τα μοντέλα είναι ότι οι σύγχρονοι νότιοι Ιταλοί μοιάζουν πολύ περισσότερο με τον πληθυσμό της ύστερης ρωμαϊκής εποχής και των αρχών του Μεσαίωνα παρά με τους Έλληνες της αποικιακής περιόδου.

Γιατί δεν αναγράφουμε το ποσοστό της ελληνικής καταγωγής

Πολλοί ιστότοποι και εξετάσεις DNA αποδίδουν στους Νοτιοϊταλούς ένα «ελληνικό» ποσοστό. Προσπαθήσαμε να υπολογίσουμε ένα τέτοιο ποσοστό, αλλά αποφασίσαμε να μην το δημοσιεύσουμε. Στα 27 μοντέλα μας, το ποσοστό της κλασικής ελληνικής καταγωγής στην Καλαβρία κυμαίνεται μεταξύ 0 και 30%, ανάλογα αποκλειστικά με τις αναφορές που επιλέγονται. Ακόμη χειρότερα, τα ίδια μοντέλα αποδίδουν στους Λομβαρδούς, των οποίων οι πρόγονοι δεν έζησαν ποτέ σε ελληνική αποικία, ποσοστό κλασικής ελληνικής καταγωγής μεταξύ 20 και 51%, υψηλότερο από αυτό των Καλαβριανών.

Γιατί δεν αναγράφουμε το ποσοστό της ελληνικής καταγωγήςΗ κλασική ελληνική γλώσσα εμφανίζεται σε 27 εκδοχές του ίδιου μοντέλου, με διαφορετικές αναφορές στην ελληνική, την ανατολική και την τοπική κουλτούρα· η ανάλυσή μας0%10%20%30%40%50%60%Καλαβρία0 to 30%Καμπανία1 to 33%Βασιλικάτα2 to 35%Απουλία10 to 37%Σικελία, ανατολικά0 to 34%Σικελία, δυτικά0 to 28%Γκρίκο, Απουλία13 to 37%Τοσκάνη4 to 52%Λομβαρδία20 to 51%Σημεία: διάμεσος των 27 μοντέλων. Οι κάτοικοι της Βόρειας Ιταλίας, όπου δεν υπάρχει ιστορικό ελληνικής αποίκησης, παρουσιάζουν το ίδιο ποσοστό ελληνικών στοιχείων με τους κατοίκους του Νότου.
Το μερίδιο της Κλασικής Ελληνικής σε 27 εκδοχές του πλήρους μοντέλου, με χρήση τριών ελληνικών, τριών ανατολικών και τριών γηγενών αναφορών. Ράβδοι: από τη χαμηλότερη έως την υψηλότερη τιμή· κουκκίδες: διάμεσος (δική μας ανάλυση).

Ο λόγος είναι γεωμετρικός. Στον γενετικό χώρο, οι αναφορές στην Κλασική Ελλάδα βρίσκονται ανάμεσα στους ιταλικούς λαούς της Εποχής του Σιδήρου και στους λαούς της ανατολικής Μεσογείου της ρωμαϊκής εποχής, οπότε ένα μοντέλο μπορεί να αντικαταστήσει το ένα με τα άλλα χωρίς σχεδόν καμία αλλαγή στην προσαρμογή. Οι δοκιμές θορύβου που πραγματοποιήσαμε το επιβεβαιώνουν: όταν προσθέσαμε 5% κλασική ελληνική καταγωγή στους Δαουνίους, το μοντέλο επέστρεψε κατά μέσο όρο 13%, ενώ μέρος οποιασδήποτε ανατολικής καταγωγής που προσθέσαμε καταγράφηκε επίσης ως ελληνική. Ένα «ελληνικό» ποσοστό για τους νότιους Ιταλούς, είτε προέρχεται από ένα ερασιτεχνικό εργαλείο είτε από μια εμπορική εξέταση, λέει περισσότερα για τα σημεία αναφοράς παρά για τους ίδιους τους ανθρώπους. Αυτό αντανακλά την προειδοποίηση του Tofanelli και των συνεργατών του σχετικά με την καταμέτρηση των γενεαλογικών γραμμών.

Οι Γκρίκο: Ελληνόφωνοι με γονιδίωμα από την Απουλία

Αν υπάρχουν κάποιοι νότιοι Ιταλοί που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν «Έλληνες» από γενετικής άποψης, αυτοί είναι οι Γκρίκο του Σαλέντο, οι οποίοι εξακολουθούν να μιλούν μια ελληνική διάλεκτο σε μερικά χωριά νότια του Λέτσε. Σύμφωνα με την ανάλυσή μας, ο μέσος όρος τους είναι πιο κοντά στους κατοίκους της Βασιλικάτα (8,7) και σε άλλους κατοίκους της Απουλίας (8,9), ενώ απέχει πολύ περισσότερο από τους Έλληνες της Κρήτης (18,8), της Εύβοιας (20,3) και της Πελοποννήσου (22,6). Το προφίλ της καταγωγής τους είναι σχεδόν πανομοιότυπο με αυτό των ιταλόφωνων γειτόνων τους. Ο Σάρνο και οι συνεργάτες του κατέληξαν στο ίδιο συμπέρασμα το 2017 και το ερμήνευσαν ως ένδειξη μακροχρόνιας παρουσίας στη νότια Ιταλία.

Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2025 προσθέτει μια λεπτομέρεια. Η Francesca Menato, ο Andrea Novelletto, η Valeria Specchia και οι συνεργάτες τους πραγματοποίησαν αλληλούχιση ολόκληρων γονιδιωμάτων 27 ντόπιων της Grecia Salentina και εστίασαν σε σπάνιες πατρικές και μητρικές γενεαλογικές γραμμές. Στο χρωμόσωμα Υ, διαπίστωσαν πολύ υψηλή συχνότητα της απλοομάδας J2a, με πολλές γενεαλογικές γραμμές που είναι χαρακτηριστικές της Γκρέτσια Σαλέντινα, καθώς και υπερβολική παρουσία της R1a· στο μιτοχονδριακό DNA, υψηλές συχνότητες των απλοομάδων N, K και J1. Κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η ιδιόμορφη σύνθεση του γενετικού αποθέματος των Γκρίκο αντανακλά μια παλαιότερη μετανάστευση ανδρών και γυναικών, την οποία ακολούθησε μόνο περιορισμένη ανάμειξη με τους γείτονες. Και τα δύο αποτελέσματα μπορούν να ισχύουν ταυτόχρονα: μια ιδρυτική ομάδα με δικές της γενεαλογικές γραμμές, των οποίων τα γονιδιώματα έχουν έκτοτε καταστεί, κατά μέσο όρο, αποουλιανά.

Τι γίνεται με το Y-DNA και το μιτοχονδριακό DNA;

Οι αναγνώστες ρώτησαν γιατί αυτό το άρθρο βασίζεται στο αυτοσωματικό DNA και δεν αναφέρεται σχεδόν καθόλου στις απλοομάδες. Η απάντηση έγκειται στο τι καταγράφει κάθε είδος DNA. Το χρωμόσωμα Υ ακολουθεί μια ενιαία γραμμή, από τον πατέρα στον γιο· το μιτοχονδριακό DNA ακολουθεί μια ενιαία γραμμή, από τη μητέρα στο παιδί. Πριν από τριάντα γενιές, περίπου την εποχή των Νορμανδών, ο καθένας από εμάς έχει περίπου ένα δισεκατομμύριο θέσεις προγόνων, οι οποίες στην πράξη καλύπτονται από λιγότερα πραγματικά άτομα λόγω της κατάρρευσης του γενεαλογικού δέντρου, ενώ το χρωμόσωμα Υ και το μιτοχόνδριο καταγράφουν μόνο μία από αυτές. Μια απλοομάδα αποτελεί ένα εξαιρετικό εργαλείο για τον εντοπισμό μιας συγκεκριμένης μεταναστευτικής διαδρομής και για να διαπιστωθεί αν οι άνδρες και οι γυναίκες μετακινήθηκαν σε ίσους αριθμούς. Δεν μπορεί όμως να μετρήσει πόσο από την καταγωγή ενός πληθυσμού προέρχεται από μια συγκεκριμένη πηγή, το οποίο είναι και το θέμα του παρόντος άρθρου. Τα στοιχεία μονογονιδιακής καταγωγής από τη Μεγάλη Ελλάδα αξίζουν ακόμα μια προσεκτική ματιά, επειδή αφηγούνται την ίδια ιστορία από μια άλλη οπτική γωνία.

Οι πατέρες και οι μητέρες μετακινήθηκαν με διαφορετικό τρόπο. Το 2013, οι Alessio Boattini, Davide Pettener και οι συνεργάτες τους ανέλυσαν τα χρωμοσώματα Υ και το μιτοχονδριακό DNA περίπου 900 ατόμων από όλη την Ιταλία. Το χρωμόσωμα Υ παρουσίαζε μια σαφή διαφορά μεταξύ της βορειοδυτικής και της νοτιοανατολικής πλευράς της χερσονήσου, ενώ οι μητρικές καταγωγές ήταν κατανεμημένες πολύ πιο ομοιόμορφα, ένα σημάδι ότι οι άνδρες και οι γυναίκες είχαν διαφορετική δημογραφική ιστορία. Ο ελληνικός αποικισμός ταιριάζει σε αυτό το πρότυπο: ο Tofanelli και οι συνεργάτες του υπολόγισαν ότι σε αυτόν συμμετείχαν μερικές χιλιάδες άνδρες σε αναπαραγωγική ηλικία, αλλά μόνο μερικές εκατοντάδες γυναίκες στην ίδια ηλικία, πράγμα που σημαίνει ότι πολλοί άποικοι παντρεύτηκαν ντόπιες γυναίκες.

Το E-V13 δεν αποτελεί δείκτη ελληνικής καταγωγής. Η απλοομάδα E-V13, που είναι διαδεδομένη στα Βαλκάνια και στην Ελλάδα, θεωρήθηκε για πολύ καιρό ως δείκτης ελληνικής καταγωγής στη νότια Ιταλία, ενώ μια μελέτη του 2009 τη χρησιμοποίησε για να εκτιμήσει ότι η ελληνική συμβολή στις πατρικές γενεαλογίες της Σικελίας ανέρχεται σε περίπου 37%. Ο Tofanelli και οι συνεργάτες του εξέτασαν την υπόθεση αυτή άμεσα το 2016. Το E-V13 δεν ήταν πιο συχνό στις περιοχές από τις οποίες προήλθαν πράγματι οι άποικοι, δηλαδή την Εύβοια και την Κορινθία, σε σύγκριση με τα δείγματα αναφοράς από την Αλβανία, την Κροατία και την Τουρκία, και κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι δεν αποτελεί συγκεκριμένο δείκτη της ελληνικής συμβολής και ότι εκτιμήσεις όπως το 37% δεν είναι αξιόπιστες. Μέρος του E-V13 στη νότια Ιταλία μπορεί επίσης να προέρχεται από πολύ μεταγενέστερες αφίξεις, όπως οι Αλβανοί που εγκαταστάθηκαν εκεί τον 15ο και 16ο αιώνα. Το ελληνικό σήμα που εντόπισε ο Tofanelli στην ανατολική Σικελία προήλθε, αντίθετα, από τη λεπτή δομή των απλοτύπων του χρωμοσώματος Υ που μοιράζεται με την Εύβοια.

Ένας καλύτερος δείκτης: το J2a-L397. Το 2018, οι Andrea Finocchio, Andrea Novelletto και οι συνεργάτες τους ανέλυσαν λεπτομερώς την απλοομάδα J σε δείγματα από την Τουρκία, την Ελλάδα και την Ιταλία. Ένας κλάδος, ο J2a-L397, έχει εσωτερικές γενεαλογικές γραμμές που χρονολογούνται από 2.000 έως 3.000 χρόνια πριν, κάτι που συνάδει με την αρχή της ελληνικής αποικιακής περιόδου, ενώ οι συγγενείς του υποδεικνύουν το Αιγαίο και όχι την ηπειρωτική Ελλάδα, αντανακλώντας τη στενή σχέση μεταξύ των νότιων Ιταλών και των Κρητών στα αυτοσωματικά δεδομένα. Πρόκειται για τον ισχυρότερο δείκτη του χρωμοσώματος Υ της Μεγάλης Ελλάδας που έχει εντοπιστεί μέχρι σήμερα. Ωστόσο, αποτελεί μόνο το 13% της απλοομάδας J στην κεντρική και νότια ηπειρωτική Ιταλία. Οι συγγραφείς ερμηνεύουν αυτό το ποσοστό ως ελάχιστο όριο της ελληνικής συμβολής, η οποία θα μπορούσε να είναι υψηλότερη, αλλά κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι το μεγαλύτερο μέρος της ποικιλομορφίας είναι απίθανο να έχει ελληνική προέλευση.

Άνθρωποι της αρχαιότητας. Τα αρχαία χρωμοσώματα Υ από την περιοχή εξακολουθούν να είναι λίγα. Μεταξύ των Σικάνων της Εποχής του Σιδήρου στην ενδοχώρα της Σικελίας, ο Reitsema και οι συνεργάτες του εντόπισαν σχεδόν αποκλειστικά την απλοομάδα G-Z1903 και τους κλάδους της, με έναν μόνο άνδρα να φέρει έναν δυτικοευρωπαϊκό κλάδο του R1b (R-DF27). Δύο στρατιώτες που θάφτηκαν μετά τη μάχη της Ήμερας το 480 π.Χ. έφεραν το E-V13. Οι σχεδόν ομοιόμορφες πατρικές καταγωγές των Σικανών έρχονται σε αντίθεση με τα πολύ ποικίλα χρωμοσώματα Υ των σύγχρονων Σικελών: οι ανδρικές γραμμές του νησιού ανανεώθηκαν μετά την Εποχή του Σιδήρου, από Έλληνες, Καρχηδονίους, Ρωμαίους, Βυζαντινούς, Άραβες, Νορμανδούς και άλλους. Ποιος από αυτούς συνέβαλε περισσότερο δεν μπορεί να εξακριβωθεί μόνο από μια απλοομάδα.

Τι σημαίνει αυτό για τα αποτελέσματα των αυτοσωματικών γονιδίων. Τα στοιχεία μονογονιδιακής προέλευσης συνάδουν με την εικόνα σε επίπεδο ολόκληρου του γονιδιώματος σε τρία σημεία: υπάρχει ένα πραγματικό ελληνικό ίχνος, που παρατηρείται στο J2a-L397 και στο ευβοϊκό σήμα της ανατολικής Σικελίας· αυτό το ίχνος αποτελεί μειοψηφία του συνόλου, όχι το κύριο μέρος· και επειδή ο αποικισμός είχε ως αντικείμενο κυρίως τους άνδρες, τα χρωμοσώματα Υ ενδέχεται να το υπερεκτιμούν, ενώ το μιτοχονδριακό DNA να το υποεκτιμά. Ένας άνδρας από τη νότια Ιταλία με J2a ή E-V13 μπορεί να κατάγεται, στην άμεση πατρική του γραμμή, από Έλληνα αποικιστή, μετανάστη της αυτοκρατορικής εποχής, Βυζαντινό στρατιώτη ή Αλβανό πρόσφυγα, και αυτή η γραμμή αποτελεί έναν πρόγονο ανάμεσα σε εκατοντάδες χιλιάδες της ίδιας γενιάς. Γι’ αυτό μετράμε την καταγωγή με βάση ολόκληρο το γονιδίωμα και χρησιμοποιούμε τις απλοομάδες για να ανιχνεύσουμε συγκεκριμένες διαδρομές.

Βόρεια Αφρική και ο Βορράς

Δύο μικρότερα στρώματα συμπληρώνουν την εικόνα. Η καταγωγή από τη Βόρεια Αφρική είναι χαμηλή αλλά υπαρκτή στον άκρο νότο: 2,6 έως 7% στην Καλαβρία και περίπου 5 έως 9% στη Σικελία, έναντι λιγότερο από 4% στην Απουλία και σχεδόν καθόλου στον βορρά. Αυτό συνάδει με τους δυόμισι αιώνες αραβικής κυριαρχίας στη Σικελία και τις παλαιότερες επαφές με την Καρχηδόνα και τη ρωμαϊκή Αφρική. Οι μεσαιωνικοί μουσουλμάνοι που έχουν ταφεί στη Σεγέστα, στη δυτική Σικελία, φέρουν, σύμφωνα με το μοντέλο μας, 11,5% βορειοαφρικανική καταγωγή. Περιγράψαμε αυτό το στρώμα στη γενετική ιστορία της Σικελίας που έχουμε συντάξει.

Μια βορειοευρωπαϊκή συνιστώσα, την οποία μοντελοποιήσαμε με πληθυσμούς της πρώιμης μεσαιωνικής περιόδου των Λομβαρδών, αντιπροσωπεύει το 6 έως 25% στο νότο και περίπου το ένα τρίτο στη Λομβαρδία. Αντιστοιχεί στους Λομβαρδούς, τους Νορμανδούς και άλλους νεοαφιχθέντες από το Βορρά, καθώς και σε μεταγενέστερες μετακινήσεις εντός της ίδιας της Ιταλίας.

Λοιπόν, οι Νοτιοϊταλοί είναι Έλληνες;

Εξαρτάται από το τι εννοούμε με τον όρο «ελληνικός».

Αν αυτό σημαίνει ότι κατάγονται από τους Έλληνες αποίκους του 8ου έως του 6ου αιώνα π.Χ., η απάντηση είναι εν μέρει, σίγουρα, αλλά σε βαθμό που το αρχαίο DNA δεν μπορεί ακόμη να μετρήσει, και οι άποικοι από μόνοι τους δεν μπορούν να εξηγήσουν τα γονιδιώματα των σύγχρονων κατοίκων της νότιας Ιταλίας. Οι Έλληνες από τους οποίους έχουν ληφθεί δείγματα μέχρι τώρα έφεραν πολύ μικρό ποσοστό της καταγωγής που σχετίζεται με τη Λεβαντίνη, την οποία έχουν σήμερα οι κάτοικοι του Νότου.

Αν αυτό σημαίνει ότι μοιραζόμαστε την ίδια καταγωγή με τους ελληνόφωνους πληθυσμούς της αρχαίας ανατολικής Μεσογείου και του Βυζαντίου, η απάντηση είναι σε μεγάλο βαθμό «ναι». Η ανατολική συνιστώσα που κυριαρχεί στο σύγχρονο νότο ταιριάζει με τον πληθυσμό της ανατολικής περιοχής της αυτοκρατορικής Ρώμης και της πρώιμης μεσαιωνικής νότιας Ιταλίας, ενώ οι άνθρωποι που μιλούσαν ελληνικά κατά την ύστερη αρχαιότητα, στην Ελλάδα, στα νησιά του Αιγαίου και στη δυτική Ανατολία, αποτελούσαν μεγάλο μέρος αυτού του κόσμου.

Αν αυτό σημαίνει ότι μοιάζουν με τους σύγχρονους Έλληνες, οι νότιοι Ιταλοί μοιάζουν περισσότερο με τους Κρητικούς και τους Μανιώτες απ’ ό,τι οι περισσότεροι Έλληνες της ηπειρωτικής χώρας, και πολύ περισσότερο απ’ ό,τι οι βόρειοι Ιταλοί. Η Ελλάδα και η νότια Ιταλία αποτελούσαν για αιώνες έναν ενιαίο πληθυσμό της ανατολικής Μεσογείου· στη συνέχεια, η ηπειρωτική Ελλάδα δέχτηκε σλαβική και βαλκανική καταγωγή, ενώ η νότια Ιταλία δέχτηκε λομβαρδική και νορμανδική καταγωγή, με αποτέλεσμα οι δύο πληθυσμοί να απομακρυνθούν ελαφρώς ο ένας από τον άλλο.

Υπάρχει επίσης μια τέταρτη έννοια, και για πολλούς Νοτιοϊταλούς αυτή είναι η πιο σημαντική. Η Μέγα Ελλάδα είναι μια πολιτιστική κληρονομιά: οι ναοί του Παέστουμ και του Αγκριτζέντο, τα ελληνικά τοπωνύμια, οι ελληνικές λέξεις στις διαλέκτους της Καλαβρίας, της Απουλίας και της Σικελίας, ο Πυθαγόρας που δίδασκε στον Κρότωνα και ο Παρμενίδης στην Ελέα. Αυτή η κληρονομιά δεν εξαρτάται από ένα ποσοστό DNA. Η γενετική μπορεί να μας πει από πού προέρχονταν οι πρόγονοι· δεν μπορεί όμως να μας πει ποιους από αυτούς επιλέγει ένας λαός να θυμάται.

Τι θα ακολουθήσει

Η απάντηση αυτή ενδέχεται να αλλάξει σύντομα. Το ευρωπαϊκό πρόγραμμα THAIS, με έδρα το Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης, έχει αναλύσει γονιδιώματα υψηλής ποιότητας από 75 αρχαία άτομα που προέρχονται από αρχαιολογικούς χώρους της νότιας Ιταλίας, συμπεριλαμβανομένων των ελληνικών αποικιών του Μεταπόντου και της Σίρις. Η πρώτη έκθεσή του αναφέρει διακριτά γενετικά χαρακτηριστικά για τους τοπικούς ιταλικούς πληθυσμούς και τους εισερχόμενους Έλληνες αποίκους, ενώ τα αποτελέσματα προετοιμάζονται προς δημοσίευση. Όταν τα γονιδιώματα των ίδιων των αποίκων καταστούν διαθέσιμα, το ποσοστό της Μεγάλης Ελλάδας στους σύγχρονους κατοίκους της νότιας Ιταλίας θα καταστεί μετρήσιμο.

Βασικά σημεία

  • Σύμφωνα με τα μοντέλα μας, πριν από τους Έλληνες, οι νότιοι Ιταλοί της Εποχής του Χαλκού και του Σιδήρου δεν είχαν καμία καταγωγή από αγρότες της Λεβαντίνης και ελάχιστη ή καθόλου καταγωγή από το Ιράν και τον Καύκασο.
  • Οι Έλληνες της αποικιακής εποχής, οι Μυκηναίοι, οι Έλληνες στρατιώτες στην Ίμερα και οι Κλασικοί Έλληνες της Σικελίας, είχαν 10 έως 13% ιρανική και καυκάσια καταγωγή, αλλά 0 έως 6,5% καταγωγή από αγρότες της Λεβαντίνης.
  • Οι σύγχρονοι κάτοικοι της νότιας Ιταλίας φέρουν 9 έως 14% ιρανική και καυκάσια καταγωγή και 12 έως 22% καταγωγή από αγρότες της Λεβαντίνης, ένα προφίλ που εμφανίζεται για πρώτη φορά στην αυτοκρατορική Ρώμη και στην πρώιμη μεσαιωνική νότια Ιταλία.
  • Τα μοντέλα που περιλαμβάνουν μόνο αυτόχθονες και Έλληνες αποίκους δεν ταιριάζουν καλά με τους σύγχρονους κατοίκους της νότιας Ιταλίας (αποστάσεις από 22 έως 51)· η προσθήκη μιας πηγής από την ανατολική Μεσόγειο της ρωμαϊκής εποχής μειώνει το εύρος των αποστάσεων σε 5 έως 14.
  • Το ποσοστό της Κλασικής Ελληνικής δεν μπορεί να μετρηθεί με τα τρέχοντα κριτήρια: κυμαίνεται από 0 έως 30% στην Καλαβρία και από 20 έως 51% στη Λομβαρδία, ανάλογα με το μοντέλο.
  • Οι πατρικές γενεαλογίες επιβεβαιώνουν την ίδια εικόνα: ο J2a-L397, ο πιο χαρακτηριστικός δείκτης του χρωμοσώματος Υ των αποίκων, αποτελεί μόλις το 13% της απλοομάδας J στην κεντρική και νότια ηπειρωτική Ιταλία, ενώ ο E-V13 δεν αποτελεί συγκεκριμένο ελληνικό δείκτη· ο αποικισμός αφορούσε πολύ περισσότερους άνδρες παρά γυναίκες.
  • Οι ελληνόφωνοι Γκρίκο του Σαλέντο είναι, κατά μέσο όρο, γενετικά Απουλιανοί, με μερικές σπάνιες δικές τους πατρικές και μητρικές καταγωγές.
  • Η καταγωγή από τη Βόρεια Αφρική φτάνει το 2,6 έως 7% στην Καλαβρία και το 5 έως 9% στη Σικελία· η βορειοευρωπαϊκή συνιστώσα αποτελεί το 6 έως 25% σε ολόκληρο τον νότο.

Μέθοδοι

Όλες οι αναλύσεις χρησιμοποιούν συντεταγμένες Global25. Τα μοντέλα γενετικής ανάμειξης προσαρμόστηκαν με τη μέθοδο των μη αρνητικών ελαχίστων τετραγώνων, με τις αναλογίες να αθροίζονται στο ένα· οι αποστάσεις είναι ευκλείδειες αποστάσεις πολλαπλασιασμένες επί 1.000. Οι αρχαίες ομάδες στο σύνολο δεδομένων που χρησιμοποιήσαμε χαρακτηρίζονται με βάση το γενετικό προφίλ· σε κάθε τοποθεσία χρησιμοποιήσαμε την κύρια ομάδα και το αναφέρουμε στο κείμενο (για παράδειγμα, 13 από τους 25 Ρωμαίους της αυτοκρατορικής περιόδου αποτελούν την ανατολική ομάδα· και τα οκτώ άτομα από τη Βένοσα ανήκουν στο ίδιο ανατολικό προφίλ). Η ομάδα των Κλασικών Ελλήνων της Σικελίας συνδυάζει δύο πολίτες της Ήμερας, έναν στρατιώτη του 409 π.Χ. και ένα άτομο από τη Σελινούντη και ένα από το Παλέρμο, των οποίων τα προφίλ ταξινομούνται από το σύνολο δεδομένων ως Κλασικών Ελλήνων ή της ανατολικής Μεσογείου. Οι δοκιμές θορύβου πρόσθεσαν τυχαίους διανύσματα μήκους 10 μονάδων σε γνωστά μείγματα, 100 φορές το καθένα. Τα δείγματα των Ελλήνων της αποικιακής εποχής είναι μικρά και προέρχονται κυρίως από τη Σικελία· τα συμπεράσματα σχετικά με αυτά είναι προσωρινά έως ότου δημοσιευθούν ευρύτερες μελέτες.

Συντεταγμένες Global25 που χρησιμοποιούνται σε αυτό το άρθρο

Οι σύγχρονοι μέσοι όροι της ιταλικής και της ελληνικής γλώσσας, οι αναφορές στην αρχαία γλώσσα και οι εμπεριστατωμένες πηγές που χρησιμοποιούνται στα μοντέλα. Μπορούν να επικολληθούν απευθείας στο εργαλείο Vahaduo.

Italian_Calabria_avg3groups,0.102520,0.148581,-0.012033,-0.048733,0.011866,-0.017438,-0.001671,-0.002889,0.003565,0.021416,0.002439,0.003101,-0.004867,-0.001629,-0.007404,-0.001955,0.007503,0.001114,0.001579,-0.004501,-0.002336,-0.001062,0.000567,0.000496,-0.002649
Italian_Basilicata_avg10,0.109384,0.146947,-0.004827,-0.040472,0.013572,-0.014753,0.000752,-0.001154,0.003661,0.020246,0.000049,0.002263,-0.007032,-0.000220,-0.008632,-0.002095,0.005946,-0.000735,0.002351,-0.004727,-0.002782,0.001645,0.001762,0.002325,0.000682
Italian_Campania_avg14,0.108213,0.147687,-0.008377,-0.044159,0.014178,-0.016096,-0.000537,-0.001780,0.004047,0.021973,0.001705,0.003190,-0.005054,-0.002123,-0.007213,-0.000284,0.003716,-0.000769,0.001580,-0.004082,-0.003022,0.000989,0.000493,0.001808,-0.000222
Italian_Apulia_avg228,0.112006,0.147470,-0.001685,-0.038722,0.014248,-0.012493,0.000615,-0.001244,0.002757,0.018488,0.000967,0.004217,-0.006057,0.000066,-0.008574,-0.001971,0.003763,0.000346,0.002773,-0.005126,-0.003796,0.000499,-0.000012,0.001785,-0.000998
Italian_Sicily_East_avg2groups,0.102099,0.145627,-0.006260,-0.042313,0.019419,-0.015618,-0.002327,-0.002007,0.008672,0.020611,0.004758,-0.001124,-0.001918,0.001142,-0.009148,-0.004177,-0.001395,0.000178,0.001069,-0.000763,0.000387,0.003314,-0.000776,0.001289,-0.001150
Italian_Sicily_West_avg3groups,0.100781,0.146871,-0.002691,-0.040110,0.014299,-0.014668,-0.001095,-0.001988,0.007071,0.020651,0.001132,0.003366,-0.002661,-0.002747,-0.005518,-0.001446,0.001176,-0.000145,0.000983,-0.003703,-0.000013,-0.001388,0.000228,-0.001884,0.001862
Italian_Abruzzo_Molise_avg2groups,0.112685,0.147773,0.000323,-0.034098,0.015829,-0.012899,0.002622,-0.002642,0.003020,0.020111,0.002124,0.003520,-0.006868,-0.003294,-0.006638,-0.002290,0.003472,0.001052,0.002843,-0.005848,-0.002591,0.002924,0.000044,0.002630,-0.000422
Italian_Lazio_avg5,0.113140,0.152736,0.006788,-0.034303,0.021173,-0.010932,0.003243,-0.000277,0.006422,0.024237,0.000520,0.002548,-0.009574,-0.005230,-0.006732,0.002943,0.001043,0.000456,0.002690,-0.004227,-0.001921,0.004229,0.000567,0.000723,-0.000575
Italian_Tuscany_avg138,0.119547,0.149459,0.014839,-0.021866,0.026547,-0.008247,0.000550,-0.000186,0.007339,0.024524,-0.000291,0.005792,-0.011393,-0.004822,-0.002829,-0.000676,0.002423,0.001463,0.003448,-0.003487,-0.001816,0.002742,-0.001122,0.002970,-0.000943
Italian_Lombardy_avg10,0.123726,0.148775,0.025833,-0.015246,0.031421,-0.005327,0.001386,0.000831,0.008467,0.028356,-0.001705,0.007718,-0.015193,-0.003785,-0.001561,-0.005158,-0.004668,0.000938,0.003293,-0.004014,-0.003856,0.001978,-0.002145,0.003241,-0.001054
Italian_Veneto_avg21,0.126127,0.147832,0.030224,-0.006106,0.033926,-0.001527,0.002596,0.002450,0.009778,0.023144,-0.002150,0.005716,-0.011029,-0.004365,-0.002314,0.001130,0.003806,0.001707,0.002622,-0.003877,-0.000891,0.003427,-0.000288,0.001274,-0.001637
Griko_Apulia_avg10,0.109384,0.149384,-0.001622,-0.040989,0.011325,-0.014084,-0.001105,0.000739,-0.000184,0.019700,0.001624,0.004121,-0.006838,0.000867,-0.011387,-0.000557,0.006689,-0.000849,0.002263,-0.004002,-0.005940,0.000927,0.000530,0.003567,0.001138
Grecanico_Calabria,0.100164,0.146236,-0.009428,-0.042959,0.020004,-0.023148,0.006345,-0.002077,0.003681,0.012939,0.008444,0.004196,-0.001338,-0.005230,-0.011943,0.007292,0.025425,-0.003547,-0.002514,0.004627,-0.001996,0.002473,0.004683,0.006386,-0.002515
Greek_Peloponnese_avg11groups,0.117213,0.146275,0.006188,-0.027968,0.018388,-0.009909,0.003082,0.000017,0.000870,0.015176,0.002398,0.002280,-0.002948,0.006512,-0.014840,-0.002275,0.006855,0.000991,0.005660,-0.005670,-0.006660,0.000803,0.002900,0.001757,-0.001961
Greek_Crete_Heraklion_avg93,0.108058,0.145232,-0.014116,-0.044907,0.006711,-0.015081,0.002171,-0.002042,-0.002595,0.012700,0.001837,0.001552,-0.001971,0.003876,-0.011475,-0.002030,0.005008,0.001127,0.003974,-0.004817,-0.004114,0.000743,0.000775,0.001658,-0.001675
Greek_Thessaly_avg12,0.121222,0.143867,0.014645,-0.018303,0.021825,-0.006740,0.002428,0.000962,0.000886,0.012969,0.002003,0.001911,-0.003704,0.003028,-0.016773,0.002453,0.013527,0.000475,0.006620,-0.002564,-0.008953,0.001834,0.002978,0.002681,-0.002275
Greek_Central_Macedonia_avg38,0.120802,0.142709,0.013636,-0.017374,0.020611,-0.004308,0.002313,0.001342,0.000872,0.013529,0.000880,0.001719,-0.002739,0.008109,-0.016790,-0.004177,0.005624,0.000700,0.005706,-0.004147,-0.007083,0.000576,0.002351,-0.001240,-0.000898
Greek_Euboea_avg2groups,0.118091,0.141921,0.003017,-0.031412,0.016157,-0.013875,0.000059,-0.000057,0.002250,0.016310,0.003979,0.003746,-0.003308,0.005711,-0.012283,-0.004408,0.001891,0.000380,0.003991,-0.003940,-0.009421,0.000742,0.000154,-0.000482,-0.002215
Greek_Ionian_Islands_avg2groups,0.110693,0.148521,0.002168,-0.030766,0.020542,-0.006275,0.006169,0.001788,0.000716,0.014943,0.002517,0.002810,-0.007730,0.007604,-0.008652,-0.011502,-0.007954,0.002375,0.007259,-0.006441,-0.006551,0.003987,-0.000832,0.003103,-0.003682
Greek_Mani_avg22,0.110771,0.148498,-0.011691,-0.045558,0.011527,-0.016442,0.000716,-0.000996,0.002361,0.019118,0.002340,0.002561,-0.002365,0.005442,-0.013961,-0.005436,0.003769,0.002061,0.003588,-0.004769,-0.006273,0.001810,0.000364,-0.000000,-0.001078
Italy_Calabria_MBA_Grotta_della_Monaca_avg12,0.115815,0.162992,0.031081,-0.037737,0.055087,-0.017547,-0.002468,0.000192,0.031701,0.062325,-0.000920,0.012614,-0.022968,-0.008269,-0.013391,-0.005469,0.008323,-0.000327,0.004420,-0.007024,0.000582,0.003782,-0.001941,-0.009881,-0.003373
Italy_Sicily_EBA_avg7,0.122766,0.168143,0.021496,-0.056156,0.052757,-0.029284,-0.000403,-0.002505,0.032987,0.068260,0.001531,0.010169,-0.021046,-0.006704,-0.018671,-0.008448,0.009444,-0.001792,0.003771,-0.009183,-0.003333,-0.000124,-0.008592,-0.010225,0.000565
Italy_Sicily_MBA_avg4,0.116953,0.171371,0.008014,-0.072271,0.052856,-0.028377,0.003407,-0.002942,0.029298,0.072302,0.000771,0.016448,-0.024678,-0.000895,-0.018356,-0.005999,0.009942,-0.000031,0.005845,-0.007566,-0.000249,0.002906,-0.010969,-0.007652,0.003143
Italy_Sicily_LBA_avg4,0.124921,0.167562,0.012634,-0.063469,0.047778,-0.025518,-0.005875,-0.003692,0.027918,0.063100,-0.002517,0.011765,-0.019363,-0.004404,-0.021749,-0.014585,0.004009,-0.000000,0.003205,-0.007128,-0.008922,0.000217,-0.005546,-0.014159,-0.001168
Italy_Sicily_IA_Sicani_avg19,0.126044,0.170128,0.016097,-0.056100,0.046794,-0.025614,-0.003500,-0.001530,0.026384,0.063869,0.003154,0.011847,-0.023919,-0.003817,-0.021965,-0.009512,0.008036,0.002034,0.005948,-0.010788,-0.006370,0.003241,-0.003425,-0.007179,-0.000460
Italy_Apulia_IA_Daunian_avg4groups,0.126913,0.164431,0.025236,-0.026190,0.038905,-0.006949,0.002859,0.002961,0.017794,0.039879,-0.005602,0.009916,-0.020218,-0.008556,-0.010642,0.000011,0.009920,-0.003041,0.000220,-0.003741,0.001476,0.008748,0.005372,0.001546,-0.005049
Italy_IA_Latin_Etruscan_avg5groups,0.125877,0.152140,0.035334,-0.015896,0.048390,-0.009131,-0.002316,-0.000531,0.022469,0.045683,-0.000509,0.011017,-0.022198,-0.007895,-0.002902,-0.002040,0.002769,0.000997,0.004731,-0.003575,0.003157,0.005030,-0.003730,-0.006318,-0.000151
Sicily_Himera_480BC_Greek_soldiers_avg7,0.118701,0.162049,-0.005980,-0.061462,0.025279,-0.025738,-0.002384,-0.002802,0.006633,0.043815,0.004083,0.009977,-0.018540,-0.003578,-0.018574,-0.009262,0.011995,-0.000398,0.007775,-0.008647,-0.010250,0.005317,-0.000916,0.006025,-0.004704
Greece_Archaic_Classical_avg3groups,0.120121,0.161334,-0.001194,-0.058743,0.027513,-0.023362,-0.001809,-0.004354,0.006211,0.038415,0.003638,0.009496,-0.013801,0.000257,-0.022136,-0.016693,0.003320,0.001271,0.007056,-0.012677,-0.012511,0.000750,0.003903,0.002743,-0.001185
Greece_LBA_Mycenaean_avg10groups,0.119363,0.161059,-0.004286,-0.061908,0.024495,-0.024021,0.000662,-0.004387,0.005681,0.043994,0.004913,0.010388,-0.015001,-0.001124,-0.020327,-0.008634,0.009333,0.001466,0.009360,-0.005023,-0.008157,0.003048,-0.003082,0.001206,-0.002615
Italy_Rome_Imperial_EastMed_cluster_avg2groups,0.107691,0.150679,-0.021373,-0.057365,0.005005,-0.020007,-0.000282,-0.005042,-0.000230,0.021905,0.003150,0.004076,-0.003750,-0.001435,-0.008924,-0.001226,0.005180,0.001246,0.004106,-0.004075,-0.003101,0.002462,-0.001430,-0.001298,0.001048
Italy_Basilicata_Venosa_EarlyMedieval_avg8,0.104717,0.144713,-0.012115,-0.043201,0.011848,-0.018442,-0.002585,-0.002711,0.004423,0.020684,0.001198,0.003691,-0.003196,-0.005075,-0.008092,0.000166,0.001206,-0.004814,-0.004023,0.000235,-0.002761,-0.001267,0.000370,0.002244,0.000389
Italy_Apulia_Foggia_HighMedieval_avg4,0.101018,0.143190,-0.000754,-0.036903,0.014156,-0.012620,-0.000235,-0.000923,0.005982,0.020411,0.001786,0.005020,-0.005017,-0.002753,-0.006481,-0.000431,0.002869,0.000760,0.000943,-0.004377,-0.001061,0.002102,-0.000740,-0.004458,-0.000359
Italy_Sicily_Segesta_Medieval_Muslim_avg5,0.056001,0.137096,-0.011314,-0.045285,0.013972,-0.019076,-0.009823,-0.001800,0.015421,0.017786,0.002696,0.002428,0.001159,-0.002862,-0.002443,0.001936,0.006285,-0.004054,-0.005883,0.001376,-0.007736,-0.004575,0.004634,-0.003013,0.001820
Sicily_Classical_Greek_civilians_pool5,0.117465,0.151111,-0.011766,-0.065181,0.020188,-0.022199,0.002773,-0.005907,0.011290,0.034589,0.002176,0.013818,-0.014123,-0.005780,-0.018376,-0.004084,0.013664,0.000025,0.005656,-0.006703,-0.005740,0.002300,-0.001997,0.003976,-0.006826
Italy_Piedmont_Collegno_Lombard_period_NWEuro_avg14,0.129108,0.133179,0.065538,0.053410,0.041546,0.020060,0.004952,0.009082,0.003419,-0.004998,-0.004582,0.001820,-0.012042,-0.007677,0.027105,0.002765,-0.014976,0.004543,0.006572,0.004976,0.006212,0.004513,-0.002412,0.013608,0.000659
Berber_Morocco_Shilha_avg21,-0.062912,0.135621,-0.004288,-0.080651,0.032556,-0.039096,-0.032576,0.007191,0.081723,0.034385,0.006718,-0.009673,0.027948,-0.020002,0.023047,-0.019962,-0.003584,-0.026156,-0.058336,0.010661,-0.017983,-0.053258,0.033250,-0.004601,0.008132
Italy_North_Villabruna_HG,0.121791,0.115770,0.185920,0.185726,0.156029,0.060798,0.017626,0.041537,0.093467,0.017859,-0.015752,-0.015886,0.020961,-0.005092,0.053610,0.064041,0.007562,0.004181,-0.009050,0.053401,0.099949,0.012489,-0.044123,-0.169904,0.018801
Turkey_Barcin_N_avg22,0.118842,0.181041,0.003548,-0.100835,0.051744,-0.046397,-0.005191,-0.007321,0.036861,0.080971,0.009190,0.012064,-0.023279,0.000982,-0.041820,-0.009106,0.021590,0.000697,0.011753,-0.009470,-0.013102,0.006750,-0.004667,-0.003451,-0.005465
Russia_Samara_Yamnaya_avg29,0.122654,0.088981,0.044110,0.114466,-0.027262,0.045546,0.004027,-0.002379,-0.054728,-0.074654,0.000974,-0.000548,-0.000974,-0.021706,0.036808,0.012134,-0.006488,-0.001747,-0.002514,0.010928,-0.003808,0.001262,0.009800,0.019886,-0.004480
Iran_GanjDareh_N_plus_CHG_Kotias_avg,0.067562,0.084361,-0.119844,0.001823,-0.105119,0.021634,0.020295,-0.001121,-0.105169,-0.064772,-0.003677,0.011133,-0.024954,-0.001858,0.030217,0.011526,0.008689,-0.002072,-0.006285,-0.000134,0.020678,-0.018424,-0.002720,-0.031554,0.010076
Jordan_PPNB_avg6,0.068863,0.159269,-0.031489,-0.133239,0.026774,-0.064377,-0.013552,-0.007346,0.079253,0.033774,0.018025,-0.018059,0.034613,0.001399,-0.017372,0.001017,0.010735,-0.001520,-0.006222,0.015174,-0.001477,0.005626,0.003389,-0.004478,-0.001497
Morocco_Taforalt_avg6,-0.190085,0.082258,-0.024261,-0.084626,0.026620,-0.056057,-0.070464,0.020038,0.156324,0.003493,0.019866,-0.032521,0.075470,-0.051494,0.072248,-0.038849,0.003716,-0.065435,-0.144134,0.037852,-0.038474,-0.124951,0.071894,-0.013817,0.016186

Βιβλιογραφία

  1. Μονογονιδιακή προέλευση: Tofanelli S, Brisighelli F, Anagnostou P, Busby GBJ, Ferri G, Thomas MG, κ.ά., Capelli C (2016). Οι Έλληνες στη Δύση: γενετικά ίχνη της ελληνικής αποίκισης στη νότια Ιταλία και τη Σικελία. European Journal of Human Genetics 24: 429 έως 436. doi.org/10.1038/ejhg.2015.124
  2. Genomics Sarno S, Boattini A, Pagani L, Sazzini M, De Fanti S, Quagliariello A, κ.ά., Pettener D (2017). Αρχαία και πρόσφατα στρώματα γενετικής ανάμειξης στη Σικελία και τη Νότια Ιταλία αποκαλύπτουν πολλαπλές μεταναστευτικές διαδρομές κατά μήκος της Μεσογείου. Scientific Reports 7: 1984. doi.org/10.1038/s41598-017-01802-4
  3. Genomics Raveane A, Aneli S, Montinaro F, Athanasiadis G, Barlera S, κ.ά., Capelli C (2019). Η πληθυσμιακή δομή των σύγχρονων Ιταλών αποκαλύπτει μοτίβα αρχαίας και παλαιάς καταγωγής στη Νότια Ευρώπη. Science Advances 5: eaaw3492. doi.org/10.1126/sciadv.aaw3492
  4. Genomics: Σταματογιάννopoulos Γ., Bose A., Τεοδοσιάδης Α., Τσέτσος Φ., Plantinga A., κ.ά., Δρίνεας Π. (2017). Γενετική των πληθυσμών της Πελοποννήσου και η θεωρία της εξαφάνισης των μεσαιωνικών Ελλήνων της Πελοποννήσου. European Journal of Human Genetics 25: 637 έως 645. doi.org/10.1038/ejhg.2017.18
  5. Αρχαίο DNA: Fernandes DM, Mittnik A, Olalde I, Lazaridis I, Cheronet O, κ.ά., Reich D (2020). Η εξάπλωση της καταγωγής που σχετίζεται με τη στέπα και το Ιράν στα νησιά της δυτικής Μεσογείου. Nature Ecology and Evolution 4: 334 έως 345. doi.org/10.1038/s41559-020-1102-0
  6. Αρχαίο DNA: Aneli S, Saupe T, Montinaro F, Solnik A, Molinaro L, κ.ά., Pagani L (2022). Η γενετική προέλευση των Δαουνίων και το πανμεσογειακό πλαίσιο της Εποχής του Σιδήρου στη νότια Ιταλία. Molecular Biology and Evolution 39: msac014. doi.org/10.1093/molbev/msac014
  7. Αρχαίο DNA: Reitsema LJ, Mittnik A, Kyle B, Catalano G, Fabbri PF, κ.ά., Reich D (2022). Οι ποικίλες γενετικές καταβολές ενός ελληνικού στρατού της Κλασικής περιόδου. PNAS 119: e2205272119. doi.org/10.1073/pnas.2205272119
  8. Αρχαίο DNA: Ringbauer H, Salman-Minkov A, Regev D, Olalde I, Peled T, κ.ά., Reich D (2025). Οι Πούνικοι παρουσίαζαν γενετική ποικιλομορφία και σχεδόν καμία καταγωγή από τη Λεβαντίνη. Nature 643: 139 έως 147. doi.org/10.1038/s41586-025-08913-3
  9. Αρχαίο DNA: Antonio ML, Gao Z, Moots HM, Lucci M, Candilio F, κ.ά., Pritchard JK (2019). Αρχαία Ρώμη: ένα γενετικό σταυροδρόμι της Ευρώπης και της Μεσογείου. Science 366: 708 έως 714. doi.org/10.1126/science.aay6826
  10. Ancient DNA Posth C, Zaro V, Spyrou MA, Vai S, Gnecchi-Ruscone GA, κ.ά., Krause J (2021). Η προέλευση και η κληρονομιά των Ετροσκών μέσα από μια αρχαιογενωμική χρονική τομή 2000 ετών. Science Advances 7: eabi7673. doi.org/10.1126/sciadv.abi7673
  11. Αρχαίο DNA: Ravasini F, Conati Barbaro C, Scheib CL, Tambets K, Metspalu M, Cruciani F, Trombetta B, D'Atanasio E (2025). Μια νέα προοπτική για την άφιξη της γενετικής εισροής από την Ανατολική Μεσόγειο στην Κεντρική Ιταλία πριν από την έναρξη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Genome Biology and Evolution 17: evaf149. doi.org/10.1093/gbe/evaf149
  12. Μονογονιδιακά Boattini A, Martinez-Cruz B, Sarno S, Harmant C, Useli A, Sanz P, κ.ά., Pettener D (2013). Οι μονογονιδιακοί δείκτες στην Ιταλία αποκαλύπτουν μια γενετική δομή με έμφυλη μεροληψία και διαφορετικά ιστορικά στρώματα. PLoS ONE 8: e65441. doi.org/10.1371/journal.pone.0065441
  13. Y-DNA Finocchio A, Trombetta B, Messina F, D'Atanasio E, Akar N, Loutradis A, Michalodimitrakis EI, Cruciani F, κ.ά., Novelletto A (2018). Μια λεπτομερώς αναλυθείσα φυλογενετική ανάλυση του χρωμοσώματος Υ Hg J ρίχνει φως στις διαδικασίες των φοινικικών και ελληνικών αποικισμών στη Μεσόγειο. Scientific Reports 8: 7465. doi.org/10.1038/s41598-018-25912-9
  14. Genomics Menato F, Pepe G, Mercuri E, Zangaro F, Cangialosi G, κ.ά., Novelletto A, Specchia V (2025). Σπάνιες μονογονιδιακές καταγωγές αποκαλύπτουν εξωτερικές προελεύσεις στο γενετικό απόθεμα της ιταλικής γλωσσικής ενκλάβης της Grecia Salentina. Scientific Reports 16. doi.org/10.1038/s41598-025-31756-x
  15. Αρχαίο DNA: Lazaridis I, Alpaslan-Roodenberg S, Acar A, Acikkol A, Agelarakis A, κ.ά., Reich D (2022). Η γενετική ιστορία του Νότιου Τόξου: μια γέφυρα μεταξύ της Δυτικής Ασίας και της Ευρώπης. Science 377: eabm4247. doi.org/10.1126/science.abm4247
  16. Πρόγραμμα THAIS, Παρακολούθηση των επιπτώσεων της ελληνικής αποίκισης στη νότια Ιταλία στην υγεία και την καταγωγή. Ευρωπαϊκή Επιτροπή, CORDIS, έργο 101109463, περιοδική έκθεση 2023-2025. cordis.europa.eu/project/id/101109463
  17. Τα δεδομένα του Global25 συντονίστηκαν από τον Davidski (Eurogenes), καθώς και η Συλλογή Moriopoulos 2026 με αρχαίους και σύγχρονους μέσους όρους. Μοντέλα, δοκιμές και διαγράμματα: ExploreYourDNA.