Antik DNA | Y-DNA | Anadolu | Türk halkları
Günümüz Türkleri Ne Kadar Türk?
Türkçe, Orta Asya kökenli bir Türk dilidir; ancak çoğu Türk, Kazaklar veya Uygurlardan görünüş olarak oldukça farklıdır. Ortaçağ Anadolu genomları, baba soyları ve Türkiye’nin on bölgesine ilişkin kendi Global25 analizimiz, Orta Asya mirasını ortaya koymaktadır: bu miras gerçektir, ülke genelinde dengesiz bir dağılım gösterir, Orta Çağ’da günümüze kıyasla daha yaygındı ve her yerde ataların azınlığını oluşturmaktadır.
Ana görsel: Karla kaplı bir yanardağın altında, oyulmuş taş portalı ve mukarnas nişiyle 13. yüzyıl Orta Anadolu’sunda bir Selçuklu kervansarayını gösteren, yapay zeka tarafından üretilmiş illüstrasyon: Kürk şapkalar ve uzun kaftanlar giymiş, yayları, halılarla yüklü develeri, atları, koyunları ve keçe çadırları olan Türkmen göçebeler, beyaz türbanlı bir Selçuklu memuru, defter tutan bir katip ve aralarında Hıristiyanların da bulunduğu, üzüm, ekmek, portakal ve çömlek satan yerel köylülerle karşılaşıyor. Bu, tarihsel bir belge değil, sanatsal bir canlandırmadır.
Türkçe, en yakın akrabaları Azerice ve Türkmence olan ve daha uzak akrabaları Kazakistan’dan Sibirya’ya kadar konuşulan Türk dilleri ailesine aittir. Türklerin ataları, 1071’de Selçukluların Manzikert’teki zaferinin ardından, 11. yüzyılda Türkmen kabileleri olarak Anadolu’ya girmiştir. O dönemde Anadolu, milyonlarca nüfusa sahip, Yunanca, Ermenice ve diğer dilleri konuşanların yaşadığı bir Bizans toprağıydı. Peki, Türk genomunun ne kadarı Orta Asya’dan, ne kadarı ise halihazırda Anadolu’da yaşayan halklardan gelmektedir?
Bu konu, her iki tarafta da genellikle yoğun duygularla tartışılır ve tartışmalarda tüketicilere yönelik DNA testlerinden elde edilen veriler kullanılır. Başlıca genetik çalışmaları gözden geçirdikten sonra, Orta Asya’dan gelen Orta Çağ Türk genomlarını kaynak olarak, Bizans Anadolu ve Orta Çağ Gürcü genomlarını Türk öncesi referans noktası olarak ve Anadolu’dan gelen Orta Çağ Türk genomlarını kullanarak, Global25 ile Türkiye’nin on bölgesindeki Orta Asya mirasını ölçüyoruz. Ayrıca, o dönemin bozkır göçebelerinin ne taşıdığını görmek için Hun dönemi mezarlarına gömülmüş 19 erkeğin baba tarafı soylarını inceliyoruz. Ayrıca, genetik soybilimciler arasında sıklıkla tartışılan iki fikri de inceliyoruz: Çoğu Türk baba soyunun Orta Doğu kökenli olduğu (Q ve R1a istisnaları hariç) ve birçok Türkte görülen “Slav benzeri” ya da kuzey bileşeninin İskitlerden gelmiş olabileceği.
Daha önceki araştırmalarda ortaya konan bulgular
2004 yılında Cengiz Cinnioglu, Peter Underhill ve meslektaşları tarafından yayınlanan Türkiye’deki ilk büyük ölçekli Y kromozomu çalışmasında, 523 erkeğin tiplemesi yapılmıştır. Bu erkeklerin soylarının büyük çoğunluğu (%94,1: E, G, J, I, L, N, K2 ve R1) Avrupa ve Yakın Doğu ile ortak olup, yalnızca %3,4’ü Doğu Avrasya kökenli olan ve günümüzde Orta ve Doğu Asya’da yaygın olan C, Q ve O haplogruplarına aitti. Yazarlar tarafından çoğunlukta sayılan N haplogrubu, başlı başına esasen kuzey Avrasya kökenli bir soy olup, bir kısmı da bozkır halklarıyla birlikte gelmiş olabilir. Yazarlar, Orta Asya’dan gelen baba tarafına ait izi %9’un altında ve zayıf olarak tanımladılar. Genom çapındaki çalışmalar ise biraz daha yüksek rakamlar ortaya koydu: 2012’de Ugur Hodoglugil ve Robert Mahley, üç bölgeden Türklerde yaklaşık %9 oranında Orta Asya kökeni olduğunu tahmin ettiler, 2015 yılında ise Bayazit Yunusbayev ve meslektaşları, Türklerin diğer batı Türk halkları gibi, 9. ila 17. yüzyıllara tarihlenen karışımlar sonucu güney Sibirya ve Moğolistan popülasyonlarıyla aşırı derecede uzun ve özdeş DNA segmentleri paylaştığını göstermiştir.
Eski DNA ise bu konuda doğrudan bir bakış açısı sağladı. 2022 yılında Iosif Lazaridis, David Reich ve meslektaşları, Anadolu’nun Bronz Çağı’ndan Bizans dönemine kadar genetik açıdan kesintisiz bir süreklilik gösterdiğini ve Doğu Avrasya kökenli bir genetik miras içermediğini ortaya koydu; ve yaklaşık 1300 ile 1650 yılları arasında Batı Anadolu’daki Kapalıbağ’da gömülen Türklerin yaklaşık %18 oranında Doğu Avrasya kökeni taşıdığını, buna karşılık günümüz Türklerinde bu oranın yaklaşık %9 olduğunu ortaya koydular. Türklerin gelişi gerçektir ve bu etki, ortaçağ Türk nüfusunda modern torunlarına kıyasla daha güçlüydü.
Analizimiz: Türkler en çok kime yakın?
46 ilden 334 Türk’ü sekiz bölgeye ayırdık, Yörük göçebelerini (10) ve Balkan Türklerini (38) ayrı gruplar olarak ekledik ve bunları komşuları, Orta Asya Türk halkları ve Kazakistan’dan elde edilen ortaçağ Türk genomlarıyla karşılaştırdık. Mesafelerin daha düşük olması, popülasyonların birbirine daha benzer olduğunu gösterir.
Orta Anadolu Türklerine en yakın halk, diğer büyük Oğuz Türk halkı olan Azerbaycanlılardır (33); onları Türkiye’deki Kürtler (48), İranlılar ve Ermeniler (61 ila 62), Kapadokya'daki Yunanlılar (64), Suriyeliler, Bizanslı Anadollular ve Kıbrıslı Rumlar (71 ila 76) ile ortaçağ ve modern Gürcüler (80 ila 83) gelmektedir. Orta Asya’daki en yakın Türk halkı olan Türkmenler 143’tür; Kazaklar ve Moğollar ise sırasıyla 324 ve 463’tür. Genetik olarak Türkler, Batı Asya ve Doğu Akdeniz bölgesine aittir; ancak Orta Asya’ya doğru bir kayma göstermeleri, onları komşularından ayırmaktadır.
Orta Asya’nın izini ölçmek
Türk kökenini ölçmenin en sağlam yolu, Doğu Avrasya kökeninin payını incelemektir; zira Anadolu’nun Türk öncesi nüfusunda bu köken hiç bulunmamaktaydı. Her bölgeyi Bizanslı Anadollular, Ermeniler veya Orta Çağ Gürcüleri (M.S. 650 ile 1343 yılları arasında, herhangi bir Türk yerleşiminden önce Gürcistan’da gömülmüş altı birey), Bulgarlar veya Ukraynalılar ve kuzey Han Çinlileri veya Moğollar (16 kombinasyon) ile modelledik.
Orta Anadolu’daki Türkler, günümüz Türkleri için Lazaridis ve meslektaşları tarafından yayınlanan rakamla örtüşen %9,4 oranında Doğu Avrasya kökenine sahiptir; Capalibag’daki Orta Çağ Türkleri ise %18’lik oranla örtüşen %17,7 oranında Doğu Avrasya kökenine sahiptir. Ülke genelindeki eğilim açıktır. Bu oran, göçebe yaşam tarzını sürdüren Yörükler arasında (%17) ve batı ile güneyde, yani Ege’de (%14), Akdeniz kıyılarında ve Marmara’da (%13) en yüksektir. Orta Anadolu ve Sivas’ta (%9), Karadeniz kıyısında (%6) daha düşük olup, en düşük oran ise doğuda, Erzurum ve Erzincan çevresinde (%2) görülmektedir. Bu batıdan doğuya doğru değişim, tarihsel gerçeklerle örtüşmektedir: Batı sınır bölgeleri 13. ve 14. yüzyıllarda Türkmen kabileleri tarafından yerleşime açılırken, doğu ve Karadeniz kıyılarında daha büyük Ermeni, Gürcü ve Yunanca konuşan nüfuslar yaşamış ve bunlar daha sonra Türkçe konuşanlara dönüşmüştür.
Türk genomundaki üç katman
Doğu Avrasya kökeni, Türk göçmenlerin getirdiklerinin yalnızca bir parçasıdır; zira Orta Asya’daki Orta Çağ Türk halkları da kendileri karışık bir yapıya sahipti: Modellerimize göre, Kazakistan’daki Karahanlılar yaklaşık %56 oranında Doğu Avrasya kökeni taşırken, Kıpçaklar %48 ve günümüz Türkmenleri %33 oranında bu kökeni taşımaktadır. Orta Asya’nın toplam katkısını tahmin etmek için, her bölgeyi yerel bir Batı Asya nüfusu (Bizanslı Anadollular veya Kapadokyalı Yunanlılar ile Ermeniler veya Orta Çağ Gürcüleri), bir Orta Asya Türk nüfusu (Karakhaniler, Kıpçaklar, Türkmenler veya Moğolistan’dan bir Türk dönemi grubu) ve bir Balkan nüfusu (Bulgarlar veya Ukraynalılar) karışımı olarak modelledik; toplamda 48 kombinasyon elde ettik.
Yerel Batı Asya katmanı her yerde baskındır: Orta Anadolu ve Sivas’ta ataların yaklaşık dörtte üçü, Karadeniz kıyısında %86 ve doğuda %95’i bu katmana aittir. Orta Asya Türk katmanı, Orta Anadolu’da yaklaşık %19’dur (Türk kaynağına bağlı olarak %11 ile %31 arasında değişmektedir), batı ve güneyde %25 ile %28, Yörükler arasında %34 ve doğuda %4’tür. Capalibag’daki Orta Çağ Türklerinin bu oranı yaklaşık %35’ti; bu da, din değiştirenler ve göçmenlerin Türk nüfusuna katılmasıyla birlikte Türk kökenli payın Orta Çağ’dan bu yana azaldığını doğrulamaktadır. Bu rakamlara güvenmeden önce, Bizanslı Anadollulara bilinen miktarlarda Karahanlı soyu ekleyip diğer kaynaklarla yeniden tahmin yaparak yöntemi kontrol ettik: %10'luk oran ortalama olarak %10 (kaynaklara göre %6 ila %15 arasında), %20'lik oran %22 olarak ve sıfır olan oran ise sıfır olarak çıktı.
Tahminler arasındaki aralık, basit bir nedenden ötürü oldukça geniştir: Cevap, kişinin “Türk kökenli göçmen” tanımını nasıl yaptığınıza bağlıdır. Anadolu’ya ulaşan Türkmen kabileleri, bugünkü Türkmenlere benziyorsa (yaklaşık üçte ikisi Batı Avrasya kökenli), Orta Asya’nın katkısı tahmin aralığının üst sınırına yakın olur; eğer bozkırdaki Karahanlılara benziyorlarsa, alt sınıra daha yakın olur. Her durumda bu bir azınlıktır; bölgeye ve kaynağa bağlı olarak sekizde bir ile üçte bir arasında değişmektedir.
Baba tarafı soyları ve kuzey bileşeni
Y kromozomu, otozomlara kıyasla daha düşük bir Orta Asya payı göstermektedir: Türk erkeklerin %3,4’ü C, Q veya O soylarını taşırken, Doğu Avrasya otozomal kökeni yaklaşık %10’dur. Orta Asya’da bile bu soylar evrensel olmaktan uzaktır: C, N, O ve Q, Kazakların baba soylarının yarısından fazlasını oluştururken, çoğunlukla R1a’yı (%25 ve %63) taşıyan Özbekler arasında sadece yaklaşık %17, Kırgızlar arasında ise %23 oranındadır Taciklerde ise bu oran yaklaşık %3’tür (Wells ve arkadaşları, 2001). J2, G2, E-M78, J1 ve R1b gibi Türk baba soylarının çoğu Orta Doğu veya Anadolu kökenlidir; Orta Asya’daki istisnalar arasında ise Q ve R1a’nın bir kısmı yer almaktadır. Bu, göründüğü kadar çelişkili değildir. Anadolu’ya ulaşan Türk kabilelerinin baba tarafı soyları da Doğu Asya kökenli değildi: Orta Asya Türk halkları, kendilerinden önce gelen Farsça konuşan bozkır halklarından miras aldıkları birçok Batı Avrasya soyunu, özellikle de R1a’yı taşır. Dolayısıyla Türkiye’de bulunan R1a’nın bir kısmı Türkmen kabileleriyle, bir kısmı ise daha önceki bozkır halklarıyla gelmiş olabilir; Y kromozomu tek başına bu ayrımı yapamaz.
Steplerden elde edilen antik DNA, Doğu Asya soylarının basit bir sayımının ne kadar yanıltıcı olabileceğini göstermektedir. Damgaard ve meslektaşları (2018), Maroti ve meslektaşları (2022) ile Gnecchi-Ruscone ve meslektaşları (2025) tarafından yayınlanan verileri derledik. Hunlar Türk değildi ve Türkmen kabilelerinin Anadolu’ya girmesinden altı yüzyıl önce yaşıyorlardı; ancak onlar da aynı türden karma bir bozkır konfederasyonuydular ve bazıları Moğolistan’daki Xiongnu imparatorluğunun seçkinlerinden geliyordu.
| Baba tarafı soyu | Erkekler | Nedir? |
|---|---|---|
| R1a-Z93 | 6 | R1a’nın Asya kolu, Bronz Çağı ve Demir Çağı’nda bozkır halkları tarafından yayılmıştır; altı erkekten beşi, Altay’daki İskit dönemi göçebeleri (Pazyryk kültürü) arasında halihazırda mevcut olan YP5505 alt koluna aittir |
| Q-M25 (Q1a2) | 5 | Günümüzde Türkmenler arasında yaygın olan Q şubesi |
| N-L729 | 4 | N’nin bir dalı; Sibirya ve kuzey Avrasya’da yaygın olarak görülen bir haplogrup |
| R1b-PH155 | 2 | Batı Avrupa’da yaygın olan R1b’den farklı, R1b’nin nadir bir dalı |
| Q-YP4495 (Q2b) | 1 | Q’nun bir başka dalı |
| D-Y59460 | 1 | Günümüzde Doğu Asya’ya özgü bir haplogrubun tek soyu |
Kazakistan’dan Macaristan’a kadar Hun dönemi mezarlarından (MS 4. ve 5. yüzyıllar) çıkarılan 19 erkeğin Y kromozomu haplogrupları; yayınlanmış antik DNA çalışmalarından derlenmiştir.
19 erkekten sadece biri günümüz Doğu Asya’sına özgü bir soy taşıyordu ve hiçbiri Moğolistan ve Çin’de baskın olan C2 veya O haplogruplarını taşımıyordu. Çoğu, Türkmenler arasında görülen Q dalı olan R1a-Z93’ü ya da N’yi taşıyordu. Anadolu’ya giren Türkmen kabileleri de benzer bir karışım sergiliyorsa, sadece C, Q ve O’yu saymak, getirdikleri genetik mirası büyük ölçüde gözden kaçırmak anlamına gelir; çünkü R1a-Z93 ve N bu sayıma dahil edilmez. Dolayısıyla, C, Q veya O haplogruplarını taşıyan Türk erkeklerin %3,4’lük oranı, bozkırların baba tarafına yaptığı katkının bir alt sınırıdır; bu katkının bir tahmini değildir. Tablo aynı zamanda bozkır halklarının kendilerinden önce gelenleri nasıl özümsediklerini de göstermektedir: Hun dönemine ait beş erkek, yüzyıllar önce Altay’daki İskit dönemi göçebeleri arasında zaten mevcut olan bir R1a dalını taşıyordu. İran dillerini konuşan, İskit benzeri atalar, daha sonraki göçebe konfederasyonları içinde bu şekilde batıya doğru yayılmış olabilir; bunu bir sonraki bölümde inceleyeceğiz.
İkinci soru, birçok Türkün taşıdığı kuzey kökenli ya da “Slav benzeri” genetik mirasa ilişkindir. Modellerimize göre, bu Balkan kökenli genetik katman Marmara ve İstanbul’da %14’e, Ege kıyılarında %9’a, Orta Anadolu’da %5’e ve Balkanlar’daki Türkler arasında ise %60’a ulaşmaktadır. Bu köken, Slavlardan ziyade İskitlerden gelmiş olabilir mi? Modelin geri kalanını aynı tutarak, her bölgede dört olası kuzey kaynağı test ettik: Bulgarlar, Ukraynalılar, Kırım’dan Demir Çağı İskitleri ve Tesalya’lı Yunanlılar.
| Grup | Bulgarlar | Ukraynalılar | İskitler, Kırım | Yunanlılar, Tesalya | En uygun seçenek |
|---|---|---|---|---|---|
| Balkan Türkleri | 5.8 (76%) | 8.7 (41%) | 32.1 (50%) | 18.8 (84%) | Bulgarlar, açıkça |
| Marmara ve İstanbul | 8.1 (19%) | 8.9 (10%) | 9.7 (14%) | 9.0 (25%) | Bulgarlar |
| Ege | 8.1 (13%) | 7.8 (7%) | 8.7 (9%) | 8.7 (18%) | Ukraynalılar, kıl payı |
| Orta Anadolu | 8.1 (6%) | 8.2 (4%) | 8.0 (6%) | 8.6 (9%) | hiçbir fark yok |
| Capalibag, 1388 – 1551 | 11.3 (13%) | 11.5 (7%) | 10.4 (9%) | 11.4 (17%) | İskitler, dar anlamıyla |
Her modelin uyum mesafesi (düşük değer daha iyidir); parantez içinde kuzey kaynağına atanan pay; diğer kaynakların 12 farklı kombinasyonunun medyan değeri.
Cevap, döneme göre değişiklik göstermektedir. Balkan Türkleri ile Marmara ve İstanbul’da, kuzey katmanı Bulgarlarla en iyi uyum göstermektedir; bu durum, 1860’lı yıllar ile 1923 nüfus mübadelesi arasında Balkanlar’dan Anadolu’ya göç eden yüz binlerce Müslümandan beklendiği gibidir. Orta Anadolu’da ise kuzeydeki payın az olması nedeniyle dört kaynak da eşit derecede uyum göstermektedir. Ancak bu göçlerden önceki ortaçağ Kapalıbağ Türkleri’nde, İskitler küçük bir farkla en iyi uyumu sağlamaktadır. Bu durum, Türklerin kuzey kökenlerinin bir kısmının eski olduğu ve İran dillerini konuşan İskitler ve onların halefleriyle birlikte bozkırlardan geldiği ya da batıya doğru ilerleyen Türk kabileleri tarafından asimile edilen bozkır halklarından geldiği fikriyle uyumludur. Fark küçüktür ve sadece iki İskit genomuna dayanmaktadır; bu nedenle bu, kesin bir sonuçtan ziyade bir ipucu olarak kalmaktadır.
Peki, Türkler ne kadar Türk kökenlidir?
Tamamen dil ve kültür açısından. Köklerine göre ise kısmen. Orta Anadolu'daki Türkler, yaklaşık %10 oranında Doğu Avrasya kökenine sahiptir; bu da kökenlerinin yaklaşık beşte birinin Orta Asya Türk halklarından geldiği anlamına gelir; bu oran batıda ve Yörükler arasında daha yüksektir (yaklaşık üçte bir kadar), kuzeydoğuda ise çok düşüktür. Türklerin soyunun büyük bir kısmı, Türklerin gelmesinden önce Anadolu’da yaşayanlara, yani Bizans dönemindeki Yunanlılara, Ermenilere ve diğer dilleri konuşanlara dayanır; buna son iki yüzyılda eklenen bir Balkan katmanı da vardır. Ortaçağ Türkleri, günümüzdeki torunlarına kıyasla yaklaşık iki kat daha fazla Orta Asya kökenine sahipti; zira Türk nüfusu, büyük ölçüde Anadolluları ve daha sonra da Balkan ve Kafkas Müslümanlarını bünyesine katarak büyümüştür.
Bu, batıdaki Türk halkları arasında yaygın bir örüntüdür. Yunusbayev ve meslektaşlarının da belirttiği gibi, Türk halklarının çoğu coğrafi komşularına benzemekte olup, daha küçük ancak izlenebilir bir Orta Asya payı da bulunmaktadır. Türkler, Gagauzlar hakkındaki makalemizde Gagauzlar örneğinde gördüğümüz gibi, dil ve kimlik açısından, bunları ilk kez buraya getiren insanların genlerinden çok daha uzağa yayılmış olmasının açık bir örneğidir.
Önemli noktalar
- Bizans Anadolu’sunun Doğu Avrasya kökenli bir geçmişi yoktu; günümüz Türklerinde görülen tüm bu özellikler, 11. yüzyılda başlayan Türk göçlerinden kaynaklanmaktadır.
- Orta Anadolu’daki Türkler, yaklaşık %9,4 oranında Doğu Avrasya kökenli genlere sahiptir; 1388 ile 1551 yılları arasındaki Orta Çağ Türkleri ise yaklaşık %18 oranında bu genlere sahipti.
- Bu oran batıda, güneyde ve Yörük göçebeler arasında en yüksek (%13 ila %17), kuzeydoğuda ise en düşük (%2 ila %6) seviyededir.
- Türk göçmenlerinin Batı Avrasya kökenli kısmı da dahil edildiğinde, Orta Asya Türk kökenli genlerin oranı, bölgeye ve kaynağa bağlı olarak Orta Anadolu’da yaklaşık %19, çoğu bölgede ise %12 ila %34 arasındadır (doğuda %4).
- Türk erkeklerin yalnızca %3,4’ü Doğu Avrasya kökenli Y kromozom soyları C, Q ve O’ya sahiptir; Türk erkek soylarının çoğu Batı Asya kökenlidir.
- Hun dönemine ait mezarlardan çıkarılan 19 erkeğin arasında, yalnızca bir tanesi Doğu Asya’ya özgü bir soy taşıyordu; çoğunda ise R1a-Z93, Q-M25 veya N soyları tespit edildi. Bozkır göçebeleri, esas olarak Doğu Asya kökenli baba soylarını buraya getirmediler; dolayısıyla %3,4’lük oran bir tahmin değil, en düşük değerdir.
- Batı Türklerinin Balkan katmanı, Bulgarlarla en iyi uyum gösterir ve on dokuzuncu ve yirminci yüzyıllardaki göçleri yansıtır; ortaçağ Türklerinde ise İskit kökeni biraz daha iyi uyum sağlar.
- Türklerin atalarının çoğu, Anadolu’nun Türk öncesi nüfusuna dayanmaktadır.
Yöntemler
Tüm analizlerde Global25 koordinatları kullanılmıştır. Modeller, toplamı bir olan oranlarla negatif olmayan en küçük kareler yöntemi kullanılarak uyarlanmıştır; mesafeler, Öklid mesafelerinin 1.000 ile çarpılmasıyla elde edilmiştir. Bölgesel ortalamalar örneklem büyüklüğüne göre ağırlıklandırılmıştır; Kayseri (34), Konya (14), Trabzon (34) ve Giresun (18) Türkleri en büyük örneklemleri oluşturmaktadır. Bizans Anadolu referans grubu, Nikaia, Samantas, Barcin ve Stratonikeia’dan 24 kişiyi; Orta Çağ Kapalıbağ Türkleri ise 12 kişiyi içermektedir. Doğu Avrasya modeli 16 kaynak kombinasyonu kullanmıştır; üç katmanlı model ise üç yerel, dört Türk, iki Balkan ve iki Kafkas kaynağı kullanmıştır (48 kombinasyon). Kafkas kaynakları, modern Ermeniler ve Khuntsi (dört birey, MS 650–875), Bodbe (MS 1133) ve Tsaishi (MS 1343) kaynaklı altı Orta Çağ Gürcüsünün ortalamasıdır. Testlerde, Bizanslı Anadollulara bilinen miktarlarda Karahanlı soyu eklenmiş ve bu bireyler, diğer kaynaklarla ve 10 birim uzunluğunda rastgele gürültü ile yeniden tahmin edilmiştir. 19 Hun dönemi erkeğinin Y kromozomu haplogrupları, alıntılanan üç eski DNA çalışmasının yayınlanmış verilerinden alınmıştır. Yörük göçebeleri ve Balkan Türkleri küçük veya karışık gruplardır ve İskit karşılaştırması iki bireye dayanmaktadır.
Bu makalede kullanılan Global25 koordinatları
Türk bölgesel ortalamaları, Orta Çağ Türkleri, Bizanslı Anadollular, Orta Çağ Gürcüleri, Orta Asya Türk kaynakları ve modellerde kullanılan diğer referanslar. Bunlar doğrudan Vahaduo aracına yapıştırılabilir.
Turks_Aegean,0.095015,0.060182,-0.015282,-0.032954,-0.020692,-0.012284,0.004051,0.000143,-0.015797,0.000781,-0.001581,0.001042,-0.003532,0.002091,-0.005306,0.001064,0.004784,0.000395,0.001113,-0.000846,-0.004611,0.000303,-0.002415,-0.000769,0.000217
Turks_Marmara_and_Istanbul,0.098906,0.066508,-0.015497,-0.030907,-0.019291,-0.009883,0.006593,0.000397,-0.017760,-0.000023,-0.001416,0.002479,-0.004006,0.001005,-0.004002,-0.001561,0.002533,-0.000217,0.002064,-0.000245,-0.002991,0.000605,-0.001443,0.000758,-0.000517
Turks_Central_Anatolia,0.098594,0.086932,-0.030075,-0.041480,-0.022394,-0.012582,0.004764,-0.001810,-0.020736,-0.000187,-0.000200,0.001888,-0.003580,0.000849,-0.004814,-0.000787,0.000881,0.000366,0.002447,-0.002304,-0.002148,0.000899,-0.002075,-0.000752,0.000198
Turks_Sivas_and_Tokat,0.099507,0.087035,-0.036907,-0.040482,-0.028665,-0.012621,0.005438,-0.002480,-0.024704,-0.003089,-0.000194,0.001321,-0.004428,0.001406,-0.003748,-0.001101,0.003150,0.001051,0.002533,-0.001950,-0.000167,0.001119,-0.001299,-0.000245,0.002108
Turks_Mediterranean_coast,0.095515,0.066403,-0.020632,-0.034672,-0.021484,-0.012270,0.005946,-0.000508,-0.016909,0.001486,-0.001026,0.001531,-0.001974,0.001146,-0.004467,0.000583,0.001042,-0.000560,0.002180,-0.001658,-0.003030,-0.000116,-0.002248,-0.000160,0.000924
Turks_Black_Sea,0.104481,0.102037,-0.038708,-0.050333,-0.026561,-0.015454,0.006324,-0.004333,-0.030747,-0.001200,0.000612,0.004680,-0.009435,0.003926,-0.007346,-0.007175,0.005072,-0.000491,0.000617,0.000995,0.000407,0.001671,-0.002091,-0.002433,-0.000500
Turks_East_Erzurum_Erzincan,0.103200,0.125200,-0.052492,-0.051372,-0.031508,-0.011753,0.004420,-0.004077,-0.036844,-0.005294,0.001701,0.003554,-0.007936,0.002877,-0.003477,-0.006914,0.000453,0.000712,0.001149,-0.000494,0.002834,0.000053,-0.001479,-0.003345,-0.000610
Turks_Southeast_Gaziantep_Maras,0.092968,0.081280,-0.035643,-0.038265,-0.029343,-0.010550,0.004037,-0.003022,-0.021032,-0.003487,-0.000245,0.001592,-0.003747,-0.000355,-0.004048,0.004818,0.003399,0.000903,0.002261,-0.002580,-0.000709,0.000055,-0.000643,0.001131,0.001473
Turks_Yoruk_nomads,0.089920,0.043363,-0.017272,-0.033237,-0.027020,-0.011853,0.005828,0.000761,-0.016382,-0.002770,-0.002452,0.000450,-0.001754,-0.002051,-0.005660,0.003660,0.006689,0.001596,0.003168,-0.000075,-0.002483,0.000618,-0.003143,0.001832,0.000719
Turks_Balkan_Turks,0.112835,0.103076,0.018290,-0.005168,0.009119,-0.002510,0.004743,0.003826,-0.004876,0.001779,-0.000598,-0.000722,0.001451,0.007073,-0.009736,0.000017,0.005119,0.000453,0.003840,-0.001399,-0.005431,0.000648,0.000902,0.001772,-0.001030
Byzantine_Anatolians_6_sites,0.106377,0.148563,-0.031615,-0.063429,0.000551,-0.023206,-0.000774,-0.005240,-0.006442,0.019044,0.002991,0.003878,-0.005519,0.003326,-0.014324,-0.001945,0.007350,-0.000575,0.004819,-0.003257,-0.005454,0.002483,-0.000246,-0.000341,-0.001966
Byzantine_Anatolia_Lazaridis,0.102314,0.147590,-0.030254,-0.059540,0.000308,-0.020824,-0.000731,-0.004282,-0.006431,0.015875,0.002887,0.002564,-0.004410,0.001866,-0.011868,0.002622,0.011836,-0.001056,0.004064,0.001779,-0.003591,0.001539,-0.000876,0.001352,-0.003699
Cappadocian_Greeks_Kayseri,0.111133,0.142174,-0.041106,-0.061781,-0.015639,-0.018407,0.003354,-0.003839,-0.019151,0.009476,0.003602,0.003556,-0.003325,0.005743,-0.009402,-0.005243,0.000545,0.002868,0.006045,-0.003968,0.000907,0.005047,-0.003473,-0.001008,0.001546
Capalibag_Turks_1388_to_1551,0.092007,0.040706,-0.010717,-0.029420,-0.023517,-0.012132,0.003819,-0.001462,-0.014317,-0.000364,-0.003654,0.004384,-0.002379,-0.001365,-0.001142,-0.002972,0.000033,0.000813,0.002263,-0.001761,-0.005251,0.000763,-0.000380,-0.001888,-0.001647
Capalibag_Turkic_profile_1,0.083091,-0.028435,-0.001131,-0.030362,-0.031390,-0.012550,0.005640,0.006923,-0.008999,0.003645,-0.004384,0.005095,0.000000,0.002615,0.002850,-0.002784,-0.002347,0.005321,0.005279,-0.005127,-0.001248,-0.006801,0.000616,0.006386,-0.001916
Kaman_Kalehoyuk_Turkish_profile_2,0.087643,0.028435,-0.004149,-0.023579,-0.031237,-0.010319,-0.000117,0.001731,-0.013499,-0.008474,-0.007633,-0.002698,0.001189,-0.000825,0.002511,-0.001127,0.008280,0.002534,0.002891,-0.005315,-0.005241,0.000309,-0.005361,0.001506,0.001437
Karakhanids_Kazakhstan,0.065638,-0.173656,0.027530,0.005168,-0.047804,-0.006507,0.006032,0.001231,-0.011658,-0.012149,-0.017484,-0.004496,0.002626,-0.009909,0.009772,0.004552,-0.006997,0.000718,0.002053,0.002043,-0.012894,0.003215,-0.004848,-0.004579,-0.004750
Kipchaks_Kazakhstan,0.070001,-0.124910,0.026587,0.003876,-0.037237,-0.005996,0.005405,0.013268,-0.005011,-0.006925,-0.013073,0.000525,0.003047,-0.006193,0.001357,0.011867,0.005280,-0.001520,0.004399,0.004752,-0.010981,0.001236,-0.003512,0.001205,-0.002993
Turkmens_today,0.083070,-0.045385,-0.008708,-0.005068,-0.041552,-0.003134,0.006226,0.003671,-0.017701,-0.010729,-0.009106,-0.001065,0.001389,-0.003526,0.002450,0.005128,-0.001399,0.000428,0.000681,-0.002481,-0.007510,-0.002120,-0.003659,-0.001917,0.002576
Turkic_period_Mongolia_mixed,0.046667,-0.295519,0.073664,-0.006568,-0.065038,-0.025379,0.011045,0.009846,0.004295,0.005103,-0.021057,0.004446,-0.008573,-0.006285,0.001312,0.008221,0.003781,0.000000,0.002765,0.012297,-0.017885,0.001071,-0.014173,-0.005703,0.000958
Bulgarians,0.123213,0.135002,0.025880,0.001615,0.023139,0.001569,0.005625,0.004500,-0.002531,0.005399,-0.000447,-0.000946,0.001022,0.010984,-0.013496,-0.004052,0.006030,0.000808,0.003237,-0.002829,-0.005990,0.000866,0.003020,0.000715,-0.001998
Ukrainians,0.130578,0.123651,0.067927,0.057584,0.037570,0.021486,0.009429,0.011196,-0.002675,-0.022204,-0.000838,-0.007715,0.015389,0.023886,-0.011286,-0.002885,0.001492,-0.000334,0.003359,0.000035,-0.005730,-0.004684,0.006404,-0.004849,0.000369
Armenians,0.104583,0.137746,-0.054989,-0.060475,-0.029358,-0.015262,0.003533,-0.007079,-0.030132,-0.003317,0.002838,0.000725,-0.003098,0.003112,-0.004878,-0.002903,-0.000969,0.000739,0.001581,-0.001969,0.001386,0.002432,-0.003391,-0.001484,-0.000047
Georgians_medieval,0.108132,0.129311,-0.059774,-0.043713,-0.037699,-0.013573,0.002742,-0.003654,-0.058289,-0.015095,-0.000271,0.012864,-0.019474,0.008647,0.003552,-0.025280,-0.000804,-0.004307,-0.009825,0.008838,0.012748,0.005255,-0.001808,-0.011748,-0.000998
Scythians_Crimea,0.108701,0.059408,0.039032,0.052649,-0.011848,0.009900,0.003407,-0.002538,-0.028326,-0.028064,0.002354,-0.003822,-0.001190,-0.008739,0.011808,0.006232,-0.006845,-0.002977,0.004337,-0.002064,-0.007425,0.006986,0.001726,0.002531,-0.005389
Greeks_Thessaly,0.121222,0.143867,0.014645,-0.018303,0.021825,-0.006740,0.002428,0.000962,0.000886,0.012969,0.002003,0.001911,-0.003704,0.003028,-0.016773,0.002453,0.013527,0.000475,0.006620,-0.002564,-0.008953,0.001834,0.002978,0.002681,-0.002275
Azeris_Kars_Igdir,0.094461,0.084202,-0.043317,-0.037253,-0.033129,-0.007029,0.004652,-0.003288,-0.027290,-0.007618,-0.000290,-0.000151,-0.001881,-0.000130,0.000127,0.000161,-0.004963,0.002201,0.002755,-0.003625,0.000970,-0.001430,-0.001171,-0.001993,0.001036
Azeris_Azerbaijan_Gabala,0.098321,0.097733,-0.045667,-0.033177,-0.035420,-0.004768,0.005114,-0.004209,-0.034068,-0.014605,-0.001786,0.001177,-0.003490,-0.001409,0.001596,0.001604,0.000192,-0.000054,0.002586,-0.002811,-0.000416,0.000130,-0.000434,-0.000476,0.000787
Uzbeks,0.074870,-0.113119,0.002409,0.008685,-0.033784,0.005826,0.009818,0.006064,-0.014885,-0.008818,-0.016645,-0.002198,0.002602,-0.004442,0.004916,0.004766,-0.002130,-0.001386,0.000908,0.000139,-0.009102,-0.000783,-0.005060,0.001198,0.002322
Kazakhs,0.066562,-0.222268,0.046845,-0.008918,-0.036863,-0.014599,0.011464,0.012100,-0.004268,0.000024,-0.023003,-0.002965,0.000970,-0.000060,0.001664,-0.001447,-0.006202,0.000551,0.001366,0.005084,-0.013791,-0.004543,-0.009185,0.000126,-0.000417
Han_Beijing_Northern,0.023343,-0.446599,0.008587,-0.064078,0.051058,0.020973,0.005286,0.001832,-0.010629,0.003594,-0.072520,-0.008826,0.011063,-0.005933,-0.007310,-0.001075,0.000594,-0.000138,-0.003349,-0.008862,0.010904,0.007107,0.012232,0.000892,0.001022
Mongol,0.042088,-0.360259,0.060708,-0.030516,-0.042903,-0.024384,0.014961,0.016609,0.000051,0.007335,-0.033902,-0.003464,0.000419,0.001664,0.001598,-0.000569,-0.003126,0.000225,0.004191,0.009945,-0.012623,-0.006587,-0.013092,-0.001630,0.001432
Kaynakça
- Y-DNA Wells RS, Yuldasheva N, Ruzibakiev R, Underhill PA, Evseeva I, Blue-Smith J, vd., Bodmer WF (2001). Avrasya'nın kalbi: Y kromozomu çeşitliliğine kıtasal bir bakış. PNAS 98: 10244–10249. doi.org/10.1073/pnas.171305098
- Y-DNA Cinnioglu C, King R, Kivisild T, Kalfoglu E, Atasoy S, Cavalleri GL, vd., Underhill PA (2004). Anadolu’da Y kromozomu haplotip katmanlarının araştırılması. Human Genetics 114: 127–148. doi.org/10.1007/s00439-003-1031-4
- Modern DNA Hodoglugil U, Mahley RW (2012). Türk nüfus yapısı ve genetik köken, Avrasya nüfusları arasındaki akrabalık ilişkisini ortaya koymaktadır. Annals of Human Genetics 76: 128–141. doi.org/10.1111/j.1469-1809.2011.00701.x
- Modern DNA Yunusbayev B, Metspalu M, Metspalu E, Valeev A, Litvinov S, Valiev R, vd., Villems R (2015). Avrasya genelinde Türkçe konuşan göçebelerin yayılmasının genetik mirası. PLoS Genetics 11: e1005068. doi.org/10.1371/journal.pgen.1005068
- Eski DNA Damgaard PB, Marchi N, Rasmussen S, Peyrot M, Renaud G, Korneliussen T, vd., Willerslev E (2018). Avrasya bozkırlarının dört bir yanından elde edilen 137 eski insan genomu. Nature 557: 369–374. doi.org/10.1038/s41586-018-0094-2
- Eski DNA Lazaridis I, Alpaslan-Roodenberg S, Acar A, Acikkol A, Agelarakis A, vd., Reich D (2022). Güney Avrupa ve Batı Asya’nın antik ve ortaçağ tarihine genetik bir bakış. Science 377: 940–951. doi.org/10.1126/science.abq0755
- Eski DNA Lazaridis I, Alpaslan-Roodenberg S, vd., Reich D (2022). Güney Yayı’nın genetik tarihi: Batı Asya ile Avrupa arasında bir köprü. Science 377: eabm4247. doi.org/10.1126/science.abm4247
- Eski DNA Maroti Z, Neparaczki E, Schutz O, Maar K, Varga GIB, Kovacs B, vd., Torok T (2022). Hunlar, Avarlar ve fatih Macarların genetik kökeni. Current Biology 32: 2858–2870. doi.org/10.1016/j.cub.2022.04.093
- Eski DNA Gnecchi-Ruscone GA, Racz Z, Liccardo S, Lee J, Huang Y, Traverso L, vd., Hofmanova Z (2025). Antik genomlar, Avrupalı Hunlar ile Xiongnu İmparatorluğu arasındaki trans-Avrasya bağlantılarını ortaya koyuyor. PNAS 122: e2418485122. doi.org/10.1073/pnas.2418485122
- Data Global25 verileri, Davidski (Eurogenes) tarafından derlenmiştir; ayrıca eski ve modern ortalamalardan oluşan Moriopoulos Koleksiyonu 2026 da yer almaktadır. Modeller, testler ve grafikler: ExploreYourDNA.