Antik DNA | Y-DNA | Balkanlar | Osmanlı İmparatorluğu

Boşnaklar Türk mü?

Bosna, dört yüzyıl boyunca bir Osmanlı eyaletiydi ve buradaki Müslümanlar komşuları tarafından sıklıkla “Türk” olarak anılırdı. İslam’a geçiş, Anadolu kökenli genleri de beraberinde getirmiş midir? Baba tarafındaki soylar, ortaçağ Türk genomları ve kendi Global25 testlerimiz net bir cevap veriyor: Boşnaklar, Bosna’daki Hırvatlar ve Sırplarla aynı halktır ve ölçülebilir bir Türk kökeni yoktur.

Doğrudan testimizde Boşnaklarda %1,6 oranında Türk kökeni tespit edildi; bu oran, aynı yöntemle test edilen Katolik Boşnak Hırvatlarda tespit edilen oran (%1,5) ile aynı seviyededir.
Boşnaklarda, Türk göçlerinin genetik izi olan Doğu Avrasya kökeni %0,0 iken, günümüz Anadolu Türklerinde bu oran yaklaşık %10’dur
10,8G25: Boşnakların en yakın nüfusa, yani Bosna Hırvatlarına olan uzaklığı; Anadolu Türkleri ise 129 ile 157 arasında yer almaktadır
Boşnak erkeklerin %44’ü, Batı Balkanlar’a özgü baba tarafı soyu olan I-P37’yi taşımaktadır

Ana görsel: Osmanlı egemenliği altındaki Saraybosna’daki Baščaršija Çarşısı’nın yapay zeka ile oluşturulmuş illüstrasyonu: bir kahve demliği döven bir bakırcı, tuz satın alan işlemeli elbise ve beyaz başörtüsü giymiş bir Bosnalı kadın, Ortodoks bir köylüyle konuşan bir Fransisken rahibi, bir Yahudi kumaş tüccarı, gri bir atın üzerinde beyaz türbanlı ve kürk astarlı kaftan giymiş bir Osmanlı memuru, bir yeniçeri, bakır, kilim, peynir, erik ve kayısı tezgahları ile Miljacka vadisinin ormanlık tepelerinin altında minaresi görünen kubbeli bir cami. Bu, tarihsel bir belge değil, sanatsal bir canlandırmadır.

Osmanlı döneminde, Bosna’daki Hıristiyanlar Müslüman komşularına genellikle “Türk” derdi; Bosnalı Müslümanlar ise bu kelimeyi bazen kendileri için, Türk kökenli oldukları iddiasında bulunmak yerine “Müslüman”ın eşanlamlısı olarak kullanırdı. 1990’lardaki savaşlar sırasında ise aynı kelime, Boşnakların Bosna’nın yerli halkı olduğunu inkar etmek amacıyla kullanılan bir hakaret haline geldi. Bunun arkasında gerçek bir tarihsel soru yatmaktadır: Osmanlı fethinden sonra Bosna nüfusunun büyük bir kısmı İslam’a geçtiğinde, Anadolu’dan gelen insanlar buraya büyük sayılarda yerleşip yerli halkla karışmış mıydı?

Genetik, bu soruyu diğer çoğu yöntemden daha iyi yanıtlayabilir; zira Anadolu Türkleri, Orta Çağ’da Orta Asya’dan gelen Türk halklarından miras aldıkları Doğu Avrasya kökenli bir genetik pay gibi belirgin bir belirteç taşırlar. Din değiştirme tarihini ve yayınlanmış genetik çalışmaları gözden geçirip, ardından Boşnakları doğrudan Hıristiyan komşularıyla, günümüz ve Orta Çağ Türkleriyle, Balkanlar’daki diğer Müslüman Slavlarla, Bulgaristan’daki Pomaklarla ve Kuzey Makedonya’daki Torbesilerle karşılaştırmalı olarak inceliyoruz.

Slav Bosna’dan Osmanlı Bosna’yaBoşnakların tarihindeki önemli tarihler ve ele alınan genetik araştırmalar6. yüzyıl – 7. yüzyılSlavlar Balkanlar’a yerleşirSlav dillerini konuşan göçmenler, Roma döneminden kalma topluluklarla kaynaşıyornüfus; bunlar, daha sonraki Balkan kökenli nüfusun %30 ila %60’ını oluşturur12. yüzyıl – 15. yüzyılBanat ve Bosna KrallığıKatolik, Ortodoks veBosnalı Hristiyanlar; stecak mezar taşları1463Osmanlıların Bosna'yı fethi1482’de Hersek de aynı yolu izler; Bosna isebir Osmanlı sınır eyaleti16. yüzyılKademeli İslamlaşmaDin değiştirme ilk olarak kasabalarda yayılır; daha fazlası gerekirMüslümanların çoğunluğu oluşturması bir asırdan fazla sürdü1878 to 1918Avusturya-Macaristan egemenliğiOn binlerce Bosnalı Müslüman göç ediyorOsmanlı İmparatorluğu’na2005İlk Y kromozomu araştırması256 Boşnak, Sırp ve Hırvat aynı şeyi paylaşıyorBalkanlar’daki baba tarafına ait gen havuzu2022Orta Çağ Anadolu genomları14. yüzyıldan 16. yüzyıla kadar Türkler, yaklaşık%18 doğu kökenli, günümüz Türklerinde bu oran yaklaşık %92023Antik Balkan genomlarıRoma sınırlarından Slav bölgelerine kadar 136 genomgöçler; Roma döneminde bile Anadolu’dan gelen bir göç dalgası
Slav yerleşiminden Osmanlı dönemine kadar Bosna tarihinin önemli tarihleri ve bu makalede ele alınan genetik araştırmalar.

Bosna nasıl Müslüman oldu?

Osmanlılar, 1463’te Bosna Krallığı’nı, 1482’de ise Hersek’i fethetti. Sırplar, Hırvatlar, Rumlar veya Bulgarların aksine, Bosnalı nüfusun büyük bir kısmı o dönemde İslam’a geçti. Tarihçiler, bu sürecin kademeli olarak gerçekleştiği konusunda hemfikirdir: süreç şehirlerde ve yeni devlete hizmet edenler arasında başladı, nesiller boyunca yayıldı ve Müslümanların çoğunluk haline gelmesi bir asırdan fazla sürdü. Din değiştirme, daha düşük vergiler ve kamu görevlerine erişim gibi pratik avantajlar sağladı; ayrıca Bosna’daki Hıristiyan kiliseleri zayıf ve bölünmüş durumdaydı.

Eski bir açıklamaya göre, Bosnalılar, sözde dualist Bogomillerin bir kolu olan sapkın Bosna Kilisesi’ne mensup oldukları için toplu olarak din değiştirmişlerdi. Günümüzde çoğu tarihçi bu görüşü reddetmektedir: Noel Malcolm ve John Fine, Bosna Kilisesi belgelerinde dualizme dair hiçbir iz bulamamışlardır ve son zamanlarda yapılan araştırmalar, İslamlaşmayı toplu bir din değişikliğinden ziyade yavaş bir toplumsal süreç olarak tanımlamaktadır. Ne tarihçiler ne de Osmanlı kayıtları, Bosna’da Anadolu Türklerinin büyük bir yerleşim kurduğuna dair bir bilgiye yer vermektedir. Osmanlı sistemi aynı zamanda insanları ters yönde de hareket ettiriyordu: Devşirme yoluyla, Bosna dahil Balkanlar’dan Hıristiyan erkek çocuklar İstanbul’a götürülerek ordu ve idare için yetiştiriliyordu; Visegrad yakınlarında doğan başvezir Mehmed Paşa Sokoloviç gibi bazıları ise imparatorluğun en üst kademelerine yükseldi.

Daha önceki genetik araştırmalarda ortaya çıkan bulgular

Damir Marjanovic ve meslektaşları tarafından 2005 yılında yayınlanan Bosna’ya ilişkin ilk Y kromozomu çalışmasında, 256 erkeğin gen tipi belirlenmiştir: 90 Hırvat, 81 Sırp ve 85 Boşnak. Bu üç grup, Balkan gen havuzunun büyük bir kısmını ortaklaşa paylaşmaktaydı. En yaygın soy olan I-P37 (günümüzde I2a olarak adlandırılır; özellikle de Dinarik kolu), Hırvatların yaklaşık %71'inde, Boşnakların %44'ünde ve Sırpların %31'inde görülmüştür. E-M78, Boşnaklar (%13) ve Hırvatlar (%9) arasında olduğundan daha çok Sırplar arasında (yaklaşık %20) yaygındı; haplogrup J, Boşnaklarda yaklaşık %12, Sırplarda %9 oranına ulaşmış, ancak sadece bir Hırvat’ta görülmüştür; R1a ise üç grupta da benzer sıklıkta görülmüştür. Bosna’nın genel nüfusu üzerinde yapılan daha sonraki çalışmalarda, erkeklerin %43 ila %49’unda I2a, her birinde yaklaşık %15 ila %17 oranında R1a ve E1b1b saptanmış; Orta Asya Türklerine özgü soyların neredeyse hiçbiri görülmemiştir: C2 saptanmamış ve 480 erkek arasında tek bir Q örneği bulunmuştur. Osmanlı fethinden önce, Orta Bosna’daki ortaçağ stecak mezar taşlarının altına gömülen erkekler de çoğunlukla I2a taşıyordu.

Genom çapındaki araştırmalar da aynı sonuca işaret ediyor. 2014 yılında Lejla Kovacevic ve meslektaşları, Boşnaklar, Bosnalı Hırvatlar ve Bosnalı Sırpların diğer batı Güney Slavlarla birlikte genetik açıdan homojen bir grup oluşturduğunu ortaya koydu. O zamandan beri eski DNA analizleri, bu bulguya iki önemli bağlam bilgisi ekledi. Inigo Olalde ve meslektaşlarının 2023 yılında 136 Balkan genomunu inceledikleri bir çalışma, Orta Çağ’ın başlarında Slavca konuşan göçmenlerin günümüz Balkan halklarının atalarının %30 ila %60’ını oluşturduğunu, ayrıca Balkanlar’ın Roma İmparatorluğu döneminde Anadolu kökenli insanlardan zaten büyük bir göç dalgası aldığını ortaya koydu. Dolayısıyla Balkanlar’daki Anadolu kökeni, tek başına Osmanlı yerleşiminin bir işareti değildir. Iosif Lazaridis ve meslektaşlarının 2022 yılında yaptıkları bir çalışmada ise Türklerin Orta Asya mirası ölçüldü: 14. ve 17. yüzyıllar arasında Batı Anadolu’daki Capalibag’da gömülü olan Türklerde yaklaşık %18 Doğu Avrasya kökeni, günümüz Türklerinde yaklaşık %9 ve onlardan önceki Bizanslı Anadollularda ise hiç bulunmamaktadır.

Analizimiz: Boşnaklar en çok kime yakın?

Bosna’dan 17 Boşnak’ın Global25 koordinatlarını, Hırvatistan ve Sandzak’tan gelen Boşnaklarla birlikte kullandık ve bunları Bosna’daki Hırvatlar ve Sırplar, diğer Balkan halkları ve altı ilden gelen Anadolu Türkleriyle karşılaştırdık. Mesafelerin daha kısa olması, nüfusların birbirine daha benzer olduğunu gösterir.

Boşnaklar en çok kime yakındır?Günümüz Boşnaklarından G25 mesafesi (düşük değerler daha yakın olduğunu gösterir); analizimiz04080120160Bosnalı Hırvatlar11Bosnalı Sırplar12Hırvatistan’daki Boşnaklar12Dalmaçya Hırvatları13Hırvatlar15Sırplar16Karadağlılar19Slovenler19Macarlar24Sandzak’taki Boşnaklar25Pomaklar (Müslüman, Bulgaristan)30Bulgarlar35Makedonlar45Yunanlılar (Tessalya)63Arnavutlar64Türkler, Balıkesir129Türkler, Konya131Türkler, Kayseri133Türkler, Ankara135Türkler, Sivas139Türkler, Trabzon157Balkan MüslümanlarıBalkan HıristiyanlarıDiğer komşularAnadolu Türkleri
Günümüzün 17 Boşnakından oluşan grubun ortalamasıyla diğer Balkan popülasyonları ve altı ilden gelen Anadolu Türkleri arasındaki Global25 mesafesi, 1.000 ile çarpılmıştır (kendi analizimiz).

Boşnaklara en yakın nüfus grubu, Bosna-Hersek’teki Hırvatlar’dır (10,8); onları Bosna’daki Sırplar (11,5), Hırvatistan'daki Boşnaklar (12,0), Dalmaçya'daki Hırvatlar (13,0) ve Hırvatlar ile Sırpların toplamı (yaklaşık 15) gelmektedir. Anadolu Türkleri ise 129 ile 157 arasında yer almakta, yani on kat daha uzaktır. Boşnaklar, Hıristiyan komşularına kıyasla Türklere sadece biraz daha yakındır: ortalama 137’ye karşılık Bosna’daki Hırvatlar ve Sırplar için 139’dur; bu fark, herhangi iki Balkan ülkesi arasındaki farktan çok daha küçüktür.

Aynı bölgedeki Müslümanlar ve Hıristiyanlar

Balkan halkları, esas olarak kuzeyden güneye doğru uzanan bir gradyan boyunca farklılık gösterir; bu gradyanın bir ucunda erken Orta Çağ Slavlarına en yakın olan Slovenler ve Hırvatlar yer alırken, diğer ucunda ise daha eski güney Balkan kökenlerini daha fazla koruyan Makedonlar, Yunanlılar ve Arnavutlar bulunur. Her bir nüfusu, erken Orta Çağ Güney Slavları (7. ila 10. yüzyıllarda Hırvatistan ve Sırbistan’da gömülen kişiler) ile güney Balkan kökenli bir kaynağın (Geç Antik dönem Balkan halkları, günümüz Yunanlıları veya Arnavutları) karışımı olarak modelledik (altı farklı kombinasyon). Din yeni bir soy getirmiş olsaydı, Müslümanlar kendi bölgelerindeki Hıristiyanlardan farklılaşırlardı.

Müslümanlar, Hıristiyan komşularına benziyorlarErken Orta Çağ Güney Slav kökeni ile güney Balkan kökeni karşılaştırması, altı modelin medyanı, %; analizimiz0%25%50%75%100%BoşnaklarMüslüman8416Bosnalı HırvatlarKatolik8515Bosnalı SırplarOrtodoks8317Boşnaklar, SandzakMüslüman5842Karadağ’daki SırplarOrtodoks6337KaradağlılarOrtodoks6832Pomaklar, BulgaristanMüslüman5446BulgarlarOrtodoks4654Torbesi, Kuzey MakedonyaMüslüman, n=31486MakedonlarOrtodoks3169Erken Orta Çağ’da Güney SlavlarGüney Balkan (Paleo-Balkan, Yunanca veya Arnavutça)Çiftler bölgeye göre gruplandırılmıştır: Bosna, Sandzak ve Karadağ, Bulgaristan, Kuzey Makedonya.
Her bir popülasyon, erken Orta Çağ Güney Slavları (Velim, Hırvatistan veya Ravna, Sırbistan) ile bir güney Balkan kaynağı (Geç Antik Dönem Bubi Mağarası, Tesalya Yunanlıları veya Arnavutlar) olarak modellenmiştir; altı modelin medyanı (kendi analizimiz). Müslüman gruplar, aynı bölgedeki Hıristiyanların yanında gösterilmiştir.

Öyle değil. Boşnaklar (medyan modele göre %84’ü erken Orta Çağ Güney Slav kökenli), Bosnalı Hırvatlar (%85) ve Bosnalı Sırplar (%83) neredeyse birbirinin aynısıdır. Sandzak’taki Boşnaklar (%58), Bosna’daki Boşnaklara benzediklerinden çok, komşuları olan Karadağlı Sırplara (%63) ve Karadağlılara (%68) benzemektedir. Rhodope Dağları’ndaki Müslümanlar olan Pomaklar, Bulgarlara; Torbesiler ise Makedonlara yakındır. Mutlak değerler güneydeki referans noktasına bağlı olmakla birlikte, bu çiftler birbiriyle paralel hareket eder: Balkan Müslümanlarını ayıran şey, dinleri değil, yaşadıkları yerdir. Ortaçağ Bosna’sından, yaklaşık MS 1248’e tarihlenen tek bir genom, erken ortaçağ Hırvatlarına ve günümüz Slovenlerine, Macarlarına ve Hırvatlarına en yakındır; tek bir kişi bir krallığı temsil edemez, ancak bu kişi ne güney tipi ne de Anadolu tipindeydi.

Ne kadar Türk kökenli? Doğrudan bir test

Türk kökenini ölçmenin en doğrudan yolu, her Müslüman grubu, Hıristiyan komşuları ile Anadolu Türklerinin bir karışımı olarak modellemekten geçer. Altı Türk referansı kullandık: günümüz Kayseri, Konya, Sivas, Ankara ve Balıkesir’li Türkler ile Çapa Lıbağlı Türkler (14. ila 16. yüzyıllar). Testi uygulamadan önce, Bosna’daki Hırvat ve Sırplara bilinen miktarlarda Türk kökeni ekleyip, rastgele gürültü ekleyerek farklı bir Türk referans grubuyla 100 kez yeniden tahmin yaparak testin çalıştığını doğruladık.

Balkan Müslümanları ne kadar Türk kökenli?Hıristiyan komşuları ve Anadolu Türkleri örnek alınarak modellenen Müslümanlar, %; çizginin üzerindeki testler; analizimiz0%5%10%15%20%25%Test: %2 Türkçe eklenmiştirBosnalı Hırvatlara ve Sırplara2.1%Test: %5 Türkçe eklenmiştirBosnalı Hırvatlara ve Sırplara4.9%Test: %10 Türkçe eklendiBosnalı Hırvatlara ve Sırplara9.9%Test: %20 Türkçe eklendiBosnalı Hırvatlara ve Sırplara20.0%Test: eklenmemişyanlış sinyal0.3%BoşnaklarBosnalı Hırvatlar ve Sırplara karşı1.6%Hırvatistan’daki BoşnaklarBosnalı Hırvatlar ve Sırplara karşı0.0%Sandzak’taki BoşnaklarKaradağlılar ve onların Sırpları'na karşı1.1%PomaklarBulgarlar'a karşı0.0%Torbesi (n=3)Makedonlara karşı7.3%Bosnalı Hırvatlarkontrol: Bosnalı Sırplara ve Dalmaçyalılara karşı1.5%Bosnalı Sırplarkontrol: Bosnalı Hırvatlar ve Sırplara karşı0.0%Testler: 100 gürültülü çalıştırmanın medyan değeri ve %80 aralığı. Gerçek gruplar: Altı Türk referansına ait medyan değer ve aralık.Bilinen testBalkan MüslümanlarıHristiyan denetimleri
Hıristiyan komşuları ve Anadolu Türkleri örnek alınarak modellenen Müslüman gruplar (altı referans); Hıristiyan kontrol grupları da aynı şekilde modellenmiştir. Üstte: Bosnalı Hırvatlara ve Sırplara eklenen bilinen Türk kökenli paylar ve rastgele gürültü eklenerek 100 kez yeniden tahmin edilen değerler (kendi analizimiz).

Yöntem oldukça hassastır: %2 eklendiğinde sonuç %2,1, %5 eklendiğinde %4,9, %10 eklendiğinde %9,9 ve %20 eklendiğinde %20,0 olarak çıkmaktadır; hiçbir şey eklenmediğinde ise ortalama %0,3, en fazla yaklaşık %2 sonuç vermektedir. Gerçek verilere göre, Boşnaklar %1,6 oranında Türk kökenli olarak çıkmaktadır (referansa bağlı olarak %1,4 ile %1,9 arasında) ve Türk kaynağının eklenmesi, uyumu neredeyse hiç iyileştirmemektedir. Bu küçük rakam, testin hatalı sinyali sınırları içindedir ve Katolik Bosnalı Hırvatların, Bosnalı Sırplar ve Dalmaçyalı Hırvatlardan aynı şekilde modellenmesi durumunda elde ettikleri sonuçtan (%1,5) farklı değildir. Hırvatistan’daki Boşnaklar %0, Sandzak’taki Boşnaklar %1,1 ve Pomaklar %0 sonuç almaktadır.

Net bir sinyal veren tek grup, yaklaşık %7 (5 ila 8) oranında Kuzey Makedonya’daki Torbesi’lerdir. Torbesi örneklemimiz sadece üç kişiden oluşmaktadır; dolayısıyla bu sonuç, topluluktan ziyade bireyleri yansıtıyor olabilir, ancak bu durum, yöntemin Türk kökeninin var olduğu yerlerde bunu göstereceğini hatırlatmaktadır. Ayrıca, herhangi bir Hıristiyan komşu kullanmadan erken Orta Çağ Güney Slavları, güney Balkan kaynağı ve bir Türk kaynağını birleştiren ikinci bir model de uyguladık: Boşnaklar, Bosna’daki Hırvatlar ve Sırplar gibi yine %0,1’lik bir medyan değer elde etti. Bu modelde, Hıristiyan Bulgarlar (%9) Müslüman Pomaklar (%8) kadar “Türk” kökenine sahip çıkmaktadır; zira Türk referansı, Doğu Balkanlar’ın Roma döneminden beri taşıdığı güney ve Anadolu kökenlerini de içermektedir. Testler, bu ikinci modelin küçük miktarlar için daha az kesin olduğunu gösterdi; bu nedenle doğrudan karşılaştırmaya güveniyoruz.

Türk izi

İkinci bir test, komşuların seçimine bağlı değildir. Anadolu Türkleri, 11. yüzyıldan itibaren Orta Asya’dan gelen Türk kabilelerinden miras aldıkları Doğu Avrasya kökenine sahiptir. Türklerin Boşnaklara yaptığı herhangi bir önemli katkı, bu kökenin bir kısmını da beraberinde getirmiş olmalıydı.

Türk iziDoğu Avrasya kökeni, Orta Asya’dan gelen Türk göçlerinin genetik izi, %; analizimiz0.0%5.0%10.0%15.0%20.0%Anadolu Türkleri, 1388–155118.9%Türkler, Konya11.5%Türkler, Sivas10.3%Türkler, Kayseri9.4%Bulgarlar0.9%Pomaklar0.8%Torbesi0.6%Sirmium, Osmanlı dönemi0.6%Boşnaklar0.0%Sandzak’taki Boşnaklar0.0%Bosnalı Hırvatlar0.0%Bosnalı Sırplar0.0%Sırplar0.0%Hırvatlar0.1%Testler: Bosnalı Hıristiyanlara eklenen %20 Türk kökeni, %1,6 Doğu Avrasya kökeni olarak, %40 ise %4,2 olarak ortaya çıkmaktadır.
Erken Orta Çağ Güney Slav ve Güney Balkan kökenlerini içeren modellerde Doğu Avrasya kökeni (kuzey Han veya Moğol kökeni), ayrıca Türk grupları için Bizans Anadolu kökeni; 12 modelin medyan değeri (kendi analizimiz).

Modellerimize göre, Kayseri, Sivas ve Konya’dan günümüz Türkleri %9 ila %12 oranında Doğu Avrasya kökenine sahipken, Capalibag Türkleri yaklaşık %19 oranında bu kökeni taşıyor; bu oranlar, Lazaridis ve meslektaşları tarafından yayınlanan %9 ve %18’lik değerlere yakın. Boşnaklar, Bosna’daki Hırvatlar ve Sırplar gibi %0,0 oranında Doğu Avrasya kökeni taşımaktadır. Sinyal seyreltilmiş olduğu için bu test, doğrudan yapılan testten daha az hassastır: Boşnalı Hıristiyanlara eklenen %20 Türk kökeni, %1,6 Doğu Avrasya kökeni olarak, %40 ise %4,2 olarak görünmektedir. Ancak bu, Boşnak genomunda gizli bir Türk katmanı olmadığını doğrulamaktadır. Bulgarlar, Pomaklar ve Torbesiler, hem Hıristiyanlar hem de Müslümanlar arasında yaklaşık %1 oranında taşıyor; bu, muhtemelen Bulgarlar ve Kumanlar gibi Doğu Balkanlar’ın eski bozkır halklarından gelmektedir.

Osmanlı dönemine ait antik DNA da aynı hikayeyi anlatıyor. 1546 ile 1562 yılları arasında, kentin bir Osmanlı kalesi olduğu dönemde, bugünkü Sırbistan’daki Sirmium’da gömülen üç kişi, yerel erken modern Slav nüfusa, Hırvatlara ve Macarlara en yakın olanlardır ve %1’den az Doğu Avrasya kökeni taşımaktadırlar. Osmanlı egemenliği, Anadolu kökenli bir nüfus anlamına gelmiyordu.

Y-DNA: Her iki tarafta da aynı soylar

Baba tarafındaki soylar, otozomal sonuçları doğrulamaktadır. Bosna’daki üç grup arasındaki farklılıklar gerçektir ancak mütevazıdır; bu farklılıklar, yeni soyların ortaya çıkmasından ziyade, aynı Balkan soyları içindeki oran farklılıklarıdır.

SoyBosnalı HırvatlarBoşnaklarBosnalı SırplarTipik köken
I-P37 (I2a)yaklaşık %71yaklaşık %44yaklaşık %31Batı Balkanlar, erken Orta Çağ’da Slavlar tarafından yerleşilmişti
E-M78yaklaşık %9yaklaşık %13yaklaşık %20Tarih öncesi dönemden beri Balkanlar
J90 yaşındaki 1 erkekyaklaşık %12yaklaşık %9Yakın Doğu, antik çağlardan beri Balkanlar’da varlığını sürdürmektedir
R-M17 (R1a)üç grupta da benzerDoğu Avrupa, Slav yayılımı
C2, QC2 bulunamadı; 480 kişiden 1’inde Q saptıldı (genel nüfus)Orta Asya’daki Türk halkları

Kaynak: Marjanovic ve ark. 2005 (85 Boşnak, 90 Hırvat, 81 Sırp); C2 ve Q, Bosna-Hersek genel nüfusu üzerine daha sonraki çalışmalardan alınmıştır.

Bosnalılar arasında J haplogrubunun daha yüksek sıklığı, güney veya doğudan gelen birkaç erkeğin varlığına işaret edebilecek tek ayrıntıdır. Ancak J, Bosnalı Sırplar arasında da neredeyse aynı sıklıkta görülmektedir; bu haplogrup antik çağlardan beri Balkanlar’da mevcuttur ve Marjanović ile meslektaşları, Bosnalılar arasında en fazla çeşitliliğin bu haplogrupta olduğunu tespit etmişlerdir; bu da yakın zamanda ortaya çıkan bir kurucu gruptan ziyade eski yerel soyları işaret etmektedir. Orta Asya Türklerini karakterize eden soylar ise ya hiç görülmemekte ya da son derece nadirdir.

Peki, Boşnaklar Türk mü?

Hayır. Boşnaklar, yanlarında yaşayan Hırvatlar ve Sırplar gibi, Bosna’nın Orta Çağ nüfusunun torunlarıdır ve genetik açıdan bu üç grup birbiriyle ayırt edilemez. En yakın akrabaları Bosna'daki Hırvatlar ve Sırplardır; Anadolu Türkleri ise on kat daha uzaktır; doğrudan yapılan bir test, Boşnaklarda Katolik Hırvatlarda olduğundan daha fazla Türk kökeni bulmamaktadır; ve tüm Anadolu Türklerinin taşıdığı Doğu Avrasya izi Boşnaklarda yoktur. İslam, Bosna'ya yerleşim yoluyla değil, din değiştirme yoluyla gelmiştir. Boşnakları ayrı bir halk yapan şey, farklı bir köken değil, dört yüzyılı aşan bir inanç, hukuk ve kültür tarihidir.

Aynı durum Balkanlar’daki diğer Müslüman Slavlar için de geçerlidir: Pomaklar Bulgarlara, Sandzak’taki Boşnaklar ise Karadağlılara benzemektedir. Hatta gen akışı çoğunlukla ters yönde, yani Balkanlar’dan Anadolu’ya doğru gerçekleşmiştir; bu akış, devşirme sistemi, Osmanlı hizmetindeki çok sayıda Balkanlı din değiştirenler ve on dokuzuncu ve yirminci yüzyıllarda Balkanlar’dan Türkiye’ye göç eden Müslümanlar aracılığıyla gerçekleşmiştir. Gagauzlar hakkında yazdığımız makalede ele aldığımız gibi, Balkanlar’da din ve dil, genomda buna paralel bir değişiklik olmaksızın sıklıkla değişmiştir.

Önemli noktalar

  • Bosna, 1463 yılında Osmanlılar tarafından fethedildi; İslamlaşma süreci kademeli olarak gerçekleşti ve bir asırdan fazla sürdü; tarihçiler ise günümüzde Bogomillerin toplu olarak İslam’a geçtiği fikrini reddediyorlar.
  • Y kromozomu araştırmaları, Boşnaklar, Bosnalı Hırvatlar ve Bosnalı Sırpların, I2a’nın baskın olduğu aynı Balkan soylarını paylaştıklarını ve C2 veya Q gibi Orta Asya Türk soylarının neredeyse hiç bulunmadığını göstermektedir.
  • Global25 analizimizde, Boşnaklara en yakın nüfus Bosna Hırvatlarıdır; bunu Bosna Sırpları izlemektedir; Anadolu Türkleri ise on kat daha uzaktadır.
  • Doğrudan yapılan bir test, Boşnaklarda %1,6 oranında Türk kökeni tespit etmiştir; bu oran, yöntemin hata payı sınırları içindedir ve Katolik Boşnak Hırvatlarda tespit edilen oran (%1,5) ile aynı seviyededir; testler, %2 oranında bir köken tespit edilebileceğini göstermektedir.
  • Boşnaklar Doğu Avrasya kökenli genlere sahip değilken, Anadolu Türkleri bugün yaklaşık %10, 14. ila 16. yüzyıllardaki Türkler ise yaklaşık %19 oranında bu genlere sahiptir.
  • Diğer Balkan Müslümanları da Hıristiyan komşularına benziyor: Pomaklar Bulgarlar’a, Sandzak’taki Boşnaklar ise Karadağlılar’a benziyor.
  • Balkanlar’daki Anadolu kökenli halkların geçmişi, büyük ölçüde Osmanlı İmparatorluğu’na değil, Roma İmparatorluğu’na kadar uzanmaktadır.

Yöntemler

Tüm analizlerde Global25 koordinat sistemi kullanılmıştır. Modeller, toplamı bir olan oranlarla negatif olmayan en küçük kareler yöntemi kullanılarak uyarlanmıştır; mesafeler, Öklid mesafelerinin 1.000 ile çarpılmasıyla elde edilmiştir. Boşnaklar 17 bireyin ortalamasıyla, Bosna-Hersek'ten 10 Hırvat ile Bosnalı Hırvatlar ve 8 Bosnalı Sırp ile temsil edilmiştir. İki yönlü model, Hırvatistan’ın Velim veya Sırbistan’ın Ravna bölgelerinden gelen erken Orta Çağ Güney Slavlarını, Hırvatistan’daki Bubi Mağarası’ndan gelen Geç Antik dönem insanları, günümüz Teselya’sındaki Yunanlılar veya Arnavutlarla birleştirmiştir (altı kombinasyon). Doğrudan test, her Müslüman grubu Hıristiyan komşuları ve altı Türk referansından biriyle modellemiştir; testler, Kayseri’den bilinen miktarda Türk kökenini, Bosnalı Hırvatlar ve Sırpların eşit bir karışımına eklemiş, 10 birim uzunluğunda rastgele gürültü eklemiş ve Konya referansıyla 100 kez yeniden tahmin etmiştir. Doğu Avrasya modeli, Slav ve güney Balkan kaynaklarına kuzey Han Çinlileri veya Moğolları ekledi; Türk nüfusu için ise Bizans Anadolu'luları ek bir kaynak olarak kullanıldı. Bazı gruplar küçüktür: üç Torbesi, Osmanlı Sirmium'undan üç kişi ve tek bir ortaçağ Bosnalısı.

Bu makalede kullanılan Global25 koordinatları

Boşnaklar ve komşuları olan Anadolu Türkleri ile modellerde kullanılan eski Balkan ve Anadolu referansları. Bunlar doğrudan Vahaduo aracına yapıştırılabilir.

Bosniaks,0.129624,0.134886,0.044833,0.024206,0.031933,0.010614,0.005834,0.004181,-0.001059,-0.002455,-0.000353,-0.003791,0.004766,0.015446,-0.013827,-0.001029,0.007340,-0.000477,0.003904,-0.000316,-0.005329,-0.002553,0.005713,0.001843,0.000028
Bosniaks_of_Croatia,0.130084,0.135791,0.045308,0.026532,0.034468,0.006335,0.006043,0.006857,-0.001841,-0.004035,-0.000580,-0.003254,0.003355,0.015748,-0.012777,0.003978,0.013784,0.001285,0.002460,0.000947,-0.007843,-0.001431,0.005282,-0.002117,-0.001557
Bosniaks_of_Sandzak,0.128810,0.139974,0.036644,0.007160,0.031801,0.003207,0.004896,0.003538,0.001977,0.004282,0.000325,-0.000824,-0.000421,0.009978,-0.017123,0.001878,0.012538,-0.001605,0.003037,-0.001814,-0.006489,-0.003380,0.001561,0.003213,-0.003273
Bosnian_Croats,0.125327,0.137737,0.044692,0.025553,0.031965,0.008629,0.004966,0.007815,0.002587,-0.002593,-0.001060,-0.005355,0.006548,0.018201,-0.013115,0.002687,0.011855,0.000345,0.004173,0.000343,-0.007248,-0.002251,0.005521,0.000518,-0.001000
Bosnian_Serbs,0.129474,0.139762,0.045490,0.023862,0.031390,0.007356,0.004700,0.008308,0.002966,-0.000046,-0.003633,-0.003447,0.002992,0.013212,-0.013301,-0.003928,0.004205,-0.001473,0.004698,-0.001094,-0.008547,-0.001839,0.005546,0.000030,-0.001302
Croats,0.129251,0.133743,0.053052,0.031963,0.035071,0.013330,0.005660,0.006183,0.001267,-0.006194,-0.002589,-0.003051,0.004541,0.013361,-0.008831,-0.002427,0.003139,-0.000497,0.004639,-0.000686,-0.004304,-0.001925,0.004105,-0.000263,-0.000500
Croats_of_Dalmatia,0.129901,0.135446,0.049874,0.026284,0.034891,0.010145,0.008108,0.007557,0.000435,-0.003280,-0.003796,-0.003784,0.003698,0.013728,-0.009585,0.002900,0.008068,0.000222,0.005028,0.000844,-0.005771,-0.006600,0.003728,-0.004232,-0.000405
Serbs,0.128141,0.138326,0.039598,0.014960,0.031828,0.006458,0.006209,0.005368,0.000646,0.001822,-0.002256,-0.001301,0.004546,0.013741,-0.014672,-0.001814,0.005744,0.001080,0.008170,-0.003534,-0.008971,-0.001158,0.005605,0.000685,-0.003145
Serbs_of_Montenegro,0.127102,0.137773,0.036413,0.011090,0.030091,0.003626,0.004700,0.003872,0.001886,0.004090,0.000198,0.001449,0.002180,0.011010,-0.014944,-0.000133,0.014675,0.002323,0.007877,-0.000667,-0.009982,0.001525,0.007107,-0.001848,-0.003180
Montenegrins,0.126286,0.137038,0.038840,0.013696,0.032349,0.005910,0.004397,0.004841,0.000797,0.003785,-0.001765,-0.000223,-0.000481,0.009245,-0.014547,0.002814,0.010194,-0.001102,0.006448,0.000178,-0.004586,-0.000273,0.004108,0.000043,-0.000134
Slovenes,0.129047,0.134685,0.054918,0.034521,0.034545,0.012062,0.005934,0.009086,0.001585,-0.002916,-0.001766,-0.001705,0.003400,0.013143,-0.006752,-0.001790,0.001891,-0.002882,0.007243,-0.001376,-0.002730,-0.001855,0.003944,0.000422,0.001601
Macedonians,0.124429,0.142139,0.024031,-0.006668,0.025994,-0.002630,0.003327,0.002162,0.000465,0.009798,0.000805,0.001653,-0.001736,0.009514,-0.014938,-0.003789,0.005087,0.000678,0.005229,-0.004518,-0.007654,0.000361,0.003296,-0.000016,-0.001245
Torbesi_Muslim_Macedonians,0.120273,0.139804,0.017976,-0.010982,0.023184,-0.006600,0.004543,0.002384,-0.001295,0.012088,0.002598,0.001549,-0.005153,0.005872,-0.017372,-0.000663,0.011387,0.000127,0.005028,-0.007045,-0.007320,0.000412,0.006039,0.003213,-0.006387
Bulgarians,0.123213,0.135002,0.025880,0.001615,0.023139,0.001569,0.005625,0.004500,-0.002531,0.005399,-0.000447,-0.000946,0.001022,0.010984,-0.013496,-0.004052,0.006030,0.000808,0.003237,-0.002829,-0.005990,0.000866,0.003020,0.000715,-0.001998
Pomaks_Muslim_Bulgarians,0.123024,0.134812,0.027404,0.005747,0.024543,0.002417,0.004465,0.003192,-0.001628,0.003295,0.000156,-0.001536,0.003314,0.011612,-0.012961,-0.002155,0.005286,-0.000290,0.004101,-0.002230,-0.005849,-0.000958,0.003512,0.000522,-0.002220
Albanians,0.121509,0.143736,0.014824,-0.018389,0.025733,-0.007659,0.004357,0.003674,-0.000299,0.018558,0.001274,0.002213,-0.006758,0.006828,-0.020327,-0.006701,0.008615,0.000741,0.006217,-0.006388,-0.006728,0.000409,0.002162,0.002252,-0.003491
Greeks,0.121222,0.143867,0.014645,-0.018303,0.021825,-0.006740,0.002428,0.000962,0.000886,0.012969,0.002003,0.001911,-0.003704,0.003028,-0.016773,0.002453,0.013527,0.000475,0.006620,-0.002564,-0.008953,0.001834,0.002978,0.002681,-0.002275
Hungarians,0.127076,0.129625,0.055356,0.036430,0.036380,0.011933,0.006614,0.007533,0.002060,-0.004673,-0.001473,-0.002719,0.003855,0.008749,-0.004372,0.000123,-0.000084,-0.000389,0.002649,-0.001322,-0.003378,0.001387,0.005529,0.002694,0.000479
Turks_Kayseri,0.100633,0.094474,-0.033497,-0.043472,-0.022629,-0.012903,0.005170,-0.001785,-0.022233,0.000343,-0.000272,0.001688,-0.003738,0.001623,-0.005062,-0.000484,0.001304,0.000622,0.002118,-0.002737,-0.001130,0.001826,-0.002548,-0.000688,0.000077
Turks_Konya,0.097648,0.082075,-0.026305,-0.040325,-0.020700,-0.012479,0.002478,-0.001381,-0.017443,0.001476,0.000422,0.002787,-0.002507,0.000902,-0.004277,-0.000015,0.001784,0.000818,0.003194,-0.001106,-0.003758,0.000697,-0.003020,-0.001268,0.000077
Turks_Sivas,0.099830,0.088829,-0.037823,-0.040185,-0.029309,-0.012288,0.005156,-0.002403,-0.025108,-0.003848,0.000210,0.000538,-0.003262,0.000882,-0.004119,-0.000187,0.004655,0.001416,0.002514,-0.001707,0.000242,0.000604,-0.001965,0.000312,0.002339
Turks_Ankara,0.096939,0.068210,-0.021936,-0.036984,-0.022158,-0.014874,0.004974,-0.003538,-0.016192,0.002096,0.002436,0.002098,-0.002849,-0.001743,-0.003506,0.005591,0.003064,0.001541,0.002639,-0.001834,-0.004658,-0.000495,-0.000719,0.000964,0.000219
Turks_Balikesir,0.098213,0.056579,-0.008997,-0.027363,-0.018025,-0.012391,0.007554,0.003527,-0.016391,0.003202,-0.001299,0.003447,-0.003271,0.002536,-0.000078,-0.001250,-0.001583,0.001104,0.003879,-0.001679,-0.004742,-0.000124,-0.000264,-0.000293,-0.000291
Turks_Trabzon,0.109471,0.139635,-0.055548,-0.063146,-0.026783,-0.017103,0.007119,-0.007500,-0.038769,-0.001249,0.002020,0.005977,-0.012772,0.006517,-0.010211,-0.010404,0.008832,0.000134,-0.000148,0.002420,0.003901,0.001691,-0.000163,-0.003739,-0.001314
Medieval_Bosnia_AD_1248,0.126344,0.131003,0.065242,0.051680,0.030775,0.027610,0.009635,0.009692,-0.007363,-0.010752,-0.005846,-0.002248,0.004757,0.030552,-0.010858,-0.006099,-0.015255,-0.001394,0.006536,-0.009004,-0.008859,0.000124,0.015529,0.001325,0.002036
Croatia_medieval_to_early_modern_South_Slavic,0.123214,0.133542,0.038749,0.015019,0.026159,0.006206,-0.002762,0.008249,0.005880,0.003736,-0.001462,-0.006444,0.002155,0.016618,-0.013267,0.010375,0.017374,0.001362,0.002325,-0.005502,-0.007674,-0.004390,0.004221,-0.000843,0.002305
Serbia_High_Medieval_Viminacium,0.122550,0.122541,0.037461,0.016581,0.036007,-0.000744,0.004700,0.000615,0.004159,0.003220,-0.004764,0.000649,0.004856,0.010046,-0.010044,0.012110,0.014994,-0.001647,0.008799,-0.002084,-0.003951,-0.001360,0.008175,-0.000161,0.002634
Montenegro_medieval_Doclea,0.128620,0.138518,0.047970,0.026680,0.030529,0.014949,0.002209,0.006554,-0.002373,-0.003572,-0.003118,-0.003207,0.001814,0.012771,-0.011808,0.002678,0.011161,0.000912,0.005455,-0.000650,-0.007013,-0.003536,0.002268,-0.000699,-0.001006
Serbia_early_medieval_Ravna,0.119799,0.136335,0.036769,0.012678,0.030082,0.004044,0.002820,0.002538,0.002454,0.004419,0.000487,-0.002623,0.001264,0.017203,-0.013606,-0.005337,0.000847,-0.000887,0.004022,-0.003126,-0.005522,0.002226,0.002034,-0.008254,0.000179
Sirmium_Ottoman_period_3_1546_to_1562,0.125585,0.129649,0.056065,0.042421,0.041444,0.008552,0.010184,0.006923,-0.000273,-0.006014,-0.004060,-0.005895,0.006095,0.015827,-0.013798,0.000574,0.005172,0.000971,0.005489,0.006420,-0.001747,-0.005111,-0.000205,-0.000603,0.001038
Sirmium_early_modern_Slavic_profile,0.125205,0.129649,0.054431,0.040913,0.038161,0.011063,0.010810,0.007000,-0.000068,-0.006560,-0.005954,-0.006245,0.007483,0.016882,-0.013662,-0.000575,0.004259,-0.000085,0.004651,0.005753,-0.003369,-0.004864,0.000411,-0.003052,0.001596
Capalibag_Anatolian_Turks_1388_to_1551,0.092007,0.040706,-0.010717,-0.029420,-0.023517,-0.012132,0.003819,-0.001462,-0.014317,-0.000364,-0.003654,0.004384,-0.002379,-0.001365,-0.001142,-0.002972,0.000033,0.000813,0.002263,-0.001761,-0.005251,0.000763,-0.000380,-0.001888,-0.001647
Ottoman_Turkey,0.109650,0.154022,-0.022124,-0.053295,0.001334,-0.018035,0.001097,-0.005923,-0.011931,0.015004,0.001353,0.005245,-0.004757,0.004266,-0.012848,-0.005215,0.003738,-0.001605,0.001802,-0.003960,-0.006904,0.002597,-0.003780,-0.002169,-0.002275
Byzantine_Anatolia,0.102314,0.147590,-0.030254,-0.059540,0.000308,-0.020824,-0.000731,-0.004282,-0.006431,0.015875,0.002887,0.002564,-0.004410,0.001866,-0.011868,0.002622,0.011836,-0.001056,0.004064,0.001779,-0.003591,0.001539,-0.000876,0.001352,-0.003699
Paleo_Balkan_Late_Antiquity_Bubi_s_Cave,0.128810,0.146236,0.032411,-0.005940,0.032279,-0.005268,0.002050,0.001962,0.007158,0.025817,-0.001561,0.005395,-0.015651,-0.004236,-0.006341,-0.006313,0.005215,-0.000113,0.002619,-0.007260,-0.002683,0.003751,0.000171,0.002089,-0.003819
Old_Croats_Velim_early_medieval,0.130959,0.131853,0.059057,0.045332,0.037931,0.015866,0.006225,0.010086,0.000476,-0.012246,-0.001748,-0.005003,0.009363,0.015026,-0.009175,0.000798,0.006401,-0.001276,0.003387,0.002303,-0.003358,-0.002246,0.005253,-0.003065,-0.000533
Han_Beijing_Northern,0.023343,-0.446599,0.008587,-0.064078,0.051058,0.020973,0.005286,0.001832,-0.010629,0.003594,-0.072520,-0.008826,0.011063,-0.005933,-0.007310,-0.001075,0.000594,-0.000138,-0.003349,-0.008862,0.010904,0.007107,0.012232,0.000892,0.001022
Mongol,0.042088,-0.360259,0.060708,-0.030516,-0.042903,-0.024384,0.014961,0.016609,0.000051,0.007335,-0.033902,-0.003464,0.000419,0.001664,0.001598,-0.000569,-0.003126,0.000225,0.004191,0.009945,-0.012623,-0.006587,-0.013092,-0.001630,0.001432

Kaynakça

  1. Y-DNA Marjanovic D, Fornarino S, Montagna S, Primorac D, Hadziselimovic R, Vidovic S, Pojskic N, Battaglia V, Achilli A, Drobnic K, Andjelinovic S, Torroni A, Santachiara-Benerecetti AS, Semino O (2005). Modern Bosna-Hersek’in nüfus oluşumu: Üç ana etnik gruptaki Y kromozomu haplogrupları. Annals of Human Genetics 69: 757–763. doi.org/10.1111/j.1529-8817.2005.00190.x
  2. Y-DNA: Doğan S., Ašić A., Doğan G., Bešić L., Marjanović D. (2016). 23 Y-STR lokusuna dayalı Bosna-Hersek popülasyonundaki Y kromozomu haplogrupları. Human Biology 88(3). digitalcommons.wayne.edu/humbiol/vol88/iss3/2
  3. Modern DNA Kovacevic L, Tambets K, Ilumae AM, Kushniarevich A, Yunusbayev B, Solnik A, vd., Marjanovic D (2014). Avrupa'nın kapısında: otozomal ve haploid belirteçlere dayalı Batı Balkan popülasyonlarının genetik yapısı. PLoS ONE 9: e105090. doi.org/10.1371/journal.pone.0105090
  4. Modern DNA Kushniarevich A, Utevska O, Chuhryaeva M, Agdzhoyan A, Dibirova K, vd., Balanovsky O (2015). Balt-Slav dillerini konuşan popülasyonların genetik mirası: otozomal, mitokondriyal ve Y kromozom verilerinin sentezi. PLoS ONE 10: e0135820. doi.org/10.1371/journal.pone.0135820
  5. Eski DNA Olalde I, Carrion P, Mikic I, Rohland N, Mallick S, vd., Lalueza-Fox C, Reich D (2023). Roma sınırlarından Slav göçlerine kadar Balkanların genetik tarihi. Cell 186: 5472–5485. doi.org/10.1016/j.cell.2023.10.018
  6. Eski DNA Lazaridis I, Alpaslan-Roodenberg S, Acar A, Acikkol A, Agelarakis A, vd., Reich D (2022). Güney Avrupa ve Batı Asya’nın antik ve ortaçağ tarihine genetik bir bakış. Science 377: 940–951. doi.org/10.1126/science.abq0755
  7. Tarih Malcolm N (1994). Bosna: Kısa Bir Tarih. Londra: Macmillan. Fine JVA (2007). Bosna Kilisesi: 13. Yüzyıldan 15. Yüzyıla Kadar Devlet ve Toplumdaki Yeri. Londra: Saqi.
  8. Data Global25 verileri, Davidski (Eurogenes) tarafından derlenmiştir; ayrıca eski ve modern ortalamalardan oluşan Moriopoulos Koleksiyonu 2026 da yer almaktadır. Modeller, testler ve grafikler: ExploreYourDNA.